Skip to main content

Full text of "Kock Die Wolfenbuetteler Mittelniederdeutschen"

See other formats


Google 


Über dieses Buch 

Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im 
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde. 

Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch, 
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann 
von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles 
und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist. 

Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin¬ 
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat. 


Nutzungsrichtlinien 

Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse 
zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nichtsdestotrotz ist diese 
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch 
kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen. 

Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien: 


+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese 
Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden. 

+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen 
über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen 
nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials für diese Zwecke und können Ihnen 
unter Umständen helfen. 

+ Beibehaltung von Google-Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über 
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht. 

+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein, 
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA 
öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist 
von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig 
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der 
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben. 


Über Google Buchsuche 


Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google 
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser We lt zu entdecken, und unterstützt Au toren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen. 
Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter http : //books . google . com durchsuchen. 









332.1 354-33 

QDolmnbia |(nim«itu 
itt ttt* ©ft# iUw nitrit 


jLtbvanj 



j&ptcial ff und 


Witten ttnonymouftijj 


Digitized by v^-ooQle 




Digitized by 



Digitized by 



Die 


Wolfenbütteler 

Mittelniederdeutschen Versionen 


der 

Benediktinerregel 

(\) j v J - <~ y " f 

I 

herausgegeben 


Ernst A. Kock. 

% 4 


-!•>©<• I- 


Wolfenbüttel 

Albert Stichtenoth Nachf. 
1903. 


Digitized by v^.ooole 



Inhalt. 


Seite 

Vorbemerkungen.III—IV. 

Text.'. 1—112. 

Anmerkungen und Berichtigungen.113—114. 

Glossar.115—124. 


Digitized by v^.ooQle 







X? 


Vorbemerkungen. 


3 

•v 

■o 

r 

i 


-X> 



1. Von den drei mir bekannten mittelniederdeutschen Ver¬ 
sionen der Benediktinerregel sind die beiden in Wolfenbütteier 
Handschriften bewahrten hier abgedruckt, die dritte, in einer Ebs- 
torfer Handschrift, zum Vergleich und beim Anfertigen des Glos¬ 
sars mit herangezogen worden. 

2. A. Die Papierhandschrift Aug. 71.22 in Folio, 29 ! / 2 cm. 
hoch, 21 cm. breit, besteht aus -286 Blättern, von welchen Bl. 
92b—113b unseren Text enthalten. Der lateinische Text steht 
in derselben Hs. auf Bl. 2a—36b. Bl. 101 und 110 sind nach¬ 
träglich eingeschaltet worden und enthalten in jüngerer Hand 
einen Teil vom Kapitel XVII, das ganze Kap. XVIII, den Schluss 
des Kap. LX, die ganzen Kapp. LXI, LXII und den Anfang des 
Kap. LXIII. Diese Abschnitte sind hier ohne Durchschuss ge¬ 
druckt. Die Hs. stammt aus der Mitte des 15. Jahrhunderts. 
Vgl. v. Heinemann Die Handschriften der herzogl. Bibliothek 
zu Wolfenbüttel III 374 No. 2701. 

3. B. Die Papierhandschrift Aug. 29.3 in Quarto, 20*/ 2 cm. 
hoch, 14Vi cm. breit, enthält 179 Blätter. Der niederdeutsche 
Text der Regel ist auf Bl. 83a—179b kapitel- oder abschnitts¬ 
weise gegeben. Vor jedem mit roter Initiale beginnenden Ab¬ 
schnitte steht das entsprechende lateinische Stück. Der nieder¬ 
deutsche Teil des Kap. LIX wurde überschlagen und befindet 
sich nach dem Schluss der Regel, auf Bl. 178b—179a. Beim 
Beschneiden der Blätter sind einige Randbemerkungen verstüm¬ 
melt worden. Die Hs. ist etwas jünger als die unter 2. bespro¬ 
chene. Vgl. v. Heinemann Handschr. IV 345 No. 3325, Borch- 
ling Dritter Reisebericht (Nachrichten von d. kgl. Ges. d. Wiss. 
zu Göttingen, Phil.-hist. Kl., 1902), S. 99. 


Drei Hss. 


Erste Wol- 
fenbütteler 
Hs. 


Zweite Wol- 
fenbütteler 

Hs. 


3T7S8X) 


Digitized by v^-ooQle 



iv 


Vom 

Schreiber 

gemachte 

Verbesse¬ 

rungen. 


Zusammen¬ 
schreibung 
und Tren¬ 
nung, Inter¬ 
punktion, 
u. s. w. 


Ebstorfer 

Hs. 


Glossar. 


4. In beiden Hss., besonders in B., sind Verbesserungen 
recht zahlreich. Die betreffenden Buchstaben u. s. w. sind dabei 
schwarz oder rot durchstrichen (unterstrichen, expungiert) oder 
übersudelt oder mehr oder weniger ausgewischt. Zuweilen ist 
das Verschriebene neben der Verbesserung stehen geblieben. Die 
vom Schreiber selbst korrekt und deutlich gemachten Änderungen 
sind nur in einzelnen Fällen von mir in den Fussnoten erwähnt. 

5. In den Hss. stehen die Präpositionen häufig sehr nahe 
bei dem folgenden Worte, ohne dass dies im Abdruck angegeben 
wäre. Ähnliches gilt von Schreibungen wie fcalme = fcal me. 
Zufällige Trennungen, bei denen kein Zweifel möglich ist, werden 
nicht berücksichtigt. Dagegen setze ich einen Bindestrich zwi¬ 
schen solche in den Hss. regelmässig getrennten Wortteile, die 
wir zusamtnenzuschreiben gewohnt sind. Grosse und kleine An¬ 
fangsbuchstaben sind öfters schwer zu unterscheiden. Die Kapitel- 
ziffem sind von mir obenangestellt; wegen der Anordnung in 
den Hss. vgl. die Fussnoten zu 10:6 und 25:21. Die Inter¬ 
punktion rührt selbstverständlich zum grössten Teil von mir her. 

6. E. Mit diesem Buchstaben bezeichne ich die ungefähr 
gleichzeitige Ebstorfer Papierhandschrift VI, 11 in Quarto. Sie ist 
24 cm. hoch, 17 cm. breit und enthält 56 (57) Blätter. Die Bene¬ 
diktinerregel, niederdeutsch, mit lateinischen Kustoden und kurzen 
Sätzen, steht auf S. 1—68. Vgl. Borchling Erster Reisebericht 
(Nachr., 1899), S. 180. 

7. Das Glossar nimmt aus den drei Versionen nur solche 
Wörter, Ausdrücke, Formen und Bedeutungen auf, die in dem 
Lübben-Waltherschen Wörterbuche (Norden und Leipzig 1888) 
gar nicht oder doch ungenügend erwähnt sind — sei es, dass 
sie absichtlich oder aus Versehen ausgelassen wurden, oder dass 
sie wirklich unbekannt waren. Mehrere im Wörterbuche gestellte 
Fragen finden im Glossar ihre Beantwortung. Verbalsubstantive 
auf -ent (oder -en) nehme ich im allgemeinen nicht auf. 


Digitized by QjOOQle 



A. Wolfenbüttel, Herzogi. Bibliothek, 

Cod. Aug. 71. 22 in Folio. 

B. Wolfenbüttel, Herzogi. Bibliothek, 

Cod. Aug. 29. 3 in Quarto. 


Digitized by CjOOQle 



(Prolog.) 

[Bl. 92b] Du IS DE VOR-REDE IN DE REGELEN SANCH BeNEDICTI, DES HILGEN 

VADERS. 

|_|Or, fone, myt vlyte de bod dynes meyfters, Vnde neghe dat 
ore dynes herten, Vnde entfa gherne de manynghe dynes 
5 hylgen vaders, Vnde erwulle fe be-hendeliken, Vp dat du myt 
arbeyde des behorfanzmes wedder to om komeft, van dem du 
myt tracheyt des vnhorfammes byft ghe-gan! Hir-vnzme wert nu 
myn rede to dy ghe-dan, de du dar vor-fakeft der eghen wolluft, 
Vndtf wult denen dem waren konnyghe Cimfto dem heren, Vnd^ 
io nynzpft to dek de ftarken vnde fchynbaren wapentor des 1 be-hor- 
fanzmes. To dem erften wat du gudes Werkes be-ghynft, dat du 
dat myt y/meghem bede van godde byddeft to wullenbryzzgende, 
de dar vs heft rede ghe-no^men in den tal der lerne, dat he nycht 
wan eer werde be-drouet van vfen bofen werken. Wente van 
15 fynenz gude fchulle we alle tyd fyn be-horfam, vp dat he nicht 
allene alfe eyn tornych vader eruelos make dat kynt, funder dat 
ok nu/zzmer van vnfen bofen werken fo ghe-reytzet werde, de dar 
de bofeften knechte let to der ewyghen pyne, de ome nych vol- 
gen wolden to der ewyghen ere. 


2o JJJr-vnzme wy ichtefwanne fchullen vp-ftan, alfe vns erwecket de 
feryfft vnde feght: „Nu ys de tyd, dat wy up-ftan van dem flape“ 
— myt openen oghen to dem gotliken lechte vnde hören enkede 
de ftemne der hylgen ferifft, alle daghe vns wernende vnde feg- 
gendc: „Ho're gy hude fyne ftemmen, vor-hardet nicht iuwe 
25 herte!“ Vnde auer: „Wede oren hat to ho°rende, de ho'rewatde 
geyft fprikt to der hylgen kerken!“ Vnde wat fecht he? „Komet, 

1 Hs. wapen tordes. 


Digitized by v^ooQle 



(Prolog.) 

HlR BEGU/VT SICK DE VOR-REDE SANCTl BfNfDICTI ABBAUS JN DE 
REGELEN DE/? MOANEKE. 

OSone, höre myd andachte de gfrebode dynes meyfters! Neghe 
^dat ore dynes herte«, vn de entfanghe willychliken vn de wllen- 
bringhe myt werke« f de vor-mannighe dynes mylden vaders, up 
dat du vor-myddelft deme arbeyde der Ghehorfamheyt mogheft 
wedder-keren to gode, van weine du vor-myddelft trachheyt der 
vnhorfamheyt aff-ghe-keret wereft! To dyk denne werde« ghefchycket 
myne worde, de du dyne« eghen willen vor-fakeft, vn de myt den 
alderfterkeften vnde fchine«de« wapene« der ghehorfamheyt willeft 
rydderliken ftriden vnder deme here« chrifto, deme warhafftighe« 
koninghe. To deme erften wat du be-ghynneft van guden werken, 
dat fcaltu begheren myt ftedem ghe-bede, dat id van gode vulle«- 
bracht mote werden, vp dat he nu«imer en mote werde« van 
vnfen quaden werken be-drouet, de vnf ghe-werdyghet heft to 
reke«de i« den tal fyner kyndere. Wente alfo fcholle we alle tyd 
i« fyne/w anghefichte vnde denfte van fynen gude« ghaue« in vnf, 
dat he nicht alleyne vns, de w>e fyne kyndere fynt, nicht ent- 
erue falfo en tornich vader, men ok alfe eyn vnfrochtlick here, 
vor-tornet vor-myddelft vnfer qwatheyt, vnf nicht en-gheue alfe 
bofen knechten den ewyghe« pyne«, de eme nicht volghe« wylle« 
to der glorien. 

De ander delinghe. 1 

JJnde wente vnf de hilghe fcrifft vor-wecket vn de fecht: „Id is 
nu de ftunde, dat vnf gheboret vp-to-ftande van deme flape“, 
So latet vnf vp-ftaen, leuen brodere, vn de vnfe oghe« vp-doen 
to deme gotlyken lechte, vn de latet vnf myd andechtighe« oren 
hören, wat to vnf vor-monet 2 de gotlyke fte«me, de fdaghetlyken 
to vns ropet vnde fecht: „Iffet dat gy huden hören fyne ftemne, 


' Über dem vorangehenden lat. Abschnitte steht: De ander diftinctio. " monet¬ 
är vier ersten Buchstaben sind undeutlich. 


1 * 


Digitized by 


Google 


[Bl. 83 a] 

5 [y Bl. 83b] 

10 

15 

[f Bl. 84a] 
20 

25 

[f Bl. 84 b] 



4 


A. 


fone, vnde höret mek; ek wyl gyk leren den vrochten goddes. 
Lopet de wyle dat gy hebbet dat lecht des leuendes, dat [gyk] de 1 
dufternyffe des dodes nycht be-grype!“ 

Vnde ok mangkt der fa/nmyz/ghe fynes Volkes vnfe here vraghet 
5 fynen arbeyder, to dem he fo ropet, vnde fprikt drade auer: „we 
ys de mynfche, de dar dat leuent wel vnde be-ghert to feynde 
de guden daghe?“ Horft du dyt vnde antwordeft: „dat byn yk“, 
So feght dek god vnde feght: „Wultu hebben dat wäre vnde 
ewyghe leuent, fo ftylle edder fture dyner tunghen van dem bofen 
|tBi.93a|io Vnde fdyne lyppen, dat fe nycht enfpreken droghen. Kere dik 
van den bofen werken, vnde do gude; foke den vrede vnde volglie 
deme! Do gy dyt, fo ys myn oghe ouer gyk, Vnde myn oren 
to iuwem bede; Vnde ere gy my anropen, fo fpreke yk: hir byn 
yk.“ Wat ys foyter wan duffe fte/nmen des heren, de vs fus to 
15 fyk ladet, leuen broydere? Seed, myt fyner myldycheyt be-tekent 
he vs den wech des leuendes. 

JJar-na wan wy den ghe-ghort hebben vfe 2 lenden myt dem louen 
edder myt den wulbringenden guden werken, fo ga wy vor- 
myddelft dem leyde des ewangelii fyne weghe, vp dat wy on 
20 feyn moghen in fyne/n ryke, de vs hat ghe-effchet. Wyl wy auer 
nu wonen in dem hufe fynes rykes, dar kome wy nicht funder 
myt guden werken. 

Des vraghe wy den heren myt dem propheten vnde fegghen: 
„Here, we fchal wonen in dyne/n hufe, edder we fcal rawen in 
25 dinem 3 hylgen berghe?“ Broder, na duffer vraghe fo höre wy den 
heren fus antwerden vnde fegghen, wyfende den wech deffes 
hufes: „De dar in-geyt ane funde vmbevlecket Vnde werket recht- 
uerdycheit; We dar fpryckt de warheyt in fyne/n herten vnde 
nycht deyt drogen mit fyner tungen, vnde 4 fynen euen-criften nu 
30 neyn boyfe hat ghe-dan, Vnd nycht one het vnwerdychet, Vnde 
den bofen geyft myt alle fynen tofchundynghen ghans vor-dryfft 
vt fyne/n herten vnd? vor-nychtiget, Vnde fyne cleyne danken 
vnfem leuen heren je/u chxifto 5 to-ghe-worpen; 

1 gyk de wurde zuerst ausgelassen; de wurde über der Zeile nachgetragen. 

2 vfe über rot durchstochenem de. a dinem ; / aus e verbessert. 4 vnde mit 

roter Tinte aus vnfe verbessert. 6 jhü xpö rot unterstrichen. 


Digitized by CjOOQie 



B. 


5 


vnde en wyllen iuwe herte nicht vor-harde«!“ Vnde in ener 
anderen 1 ftede: „De oren heft to hörende, de höre wad de gheyft 
fecht de kerken: Komet, gy kyndere, vnde höret my; den vrochten 
godes fchal ik yw leren. Lopet de wyle dat gy hebben dat licht 
des leuendes, up dat yw de duftemiffe des dodes nicht en befanghe!“ '> 
ynde der velheyt fynes Volkes, to welkem he dyt ropet, So fpreket ^ Bl Soa ^ 
he over: „we is de minfche, de dat leuent wyl vnde beghert 
guder daghe?“ Efte du dat horeft, dar-up antwerdeftu: „1k“. 

So fecht god to dy: „wultu hebben dat war vnde ewyghe leuent, 

So fwych vn de fture dine tunghe« van quade vnde dyne lyppen, in 

de fe neyne bedrechniffe en fpreken. Kere van deme quaden, 

vnde do dat gude; foke den vrede vnde volghe eme na! vnde 

wan gy dat don, fo fynt fmyne oghe« vp gyk, vnde myne oren |fBl. 8r»b| 

to iuwe« ghe-beden; vnde alfe gi mi an-ropen, fo fcal ik fpreken: 

„Seet, ik by iw.“ Wad if vnf foter, alder leuesten broder, dan 15 
duffe ftemne vnfes heren, de vnf alzo to fyk ladet? Seet, vnfe 
here be-wyfet vnf vt finer gudlicheyt de« wech des leuendes. 

latet den vnfe lenden gorden myt dem ghe-louen vnde myt hol- 
dinghe guder werke, vnde laet vns wanderen fyne wcghe, fo vns 
dat ewa«geliu«i leydet, up dat wy werdich moten werden ene to 20 
fchouwende in fynem rike, de vns ghe-ladet heft in des rykes 
hufe. iffet dat wy dar wonen wyllen, fo enmoghe wy dar nicht 
körnen wan myt guden werken. I B1 g6a ^ 

|Jen late vns den here« fraghen vnde fpreke« myt dem Pro¬ 
pheten: „Here, we fcal wonen in dynem hufe, efte we fcal 25 
rowen in dynem hilghen berghe?“ Na duffer fraghe, fo höre 
we, wo vnfe here vns antwordet vnde wyfet vns de« wech des 
fulue« hufes vnde fpricket: „Qui in — We dar ingheyt ane vlecken 
vnde werket de rechtycheyt; de de warheyt fpricket i« fynem 
herte«; de fynem neghesten neyn ouel ghe-dan heft; de den :io 
bofen vyent myt fynen bofen raden van fynem herten vor-dreuen 
heft vnde to nichte maket heft, vnde fyne kleyne« danke« be-holt 
vnde nedder ghe-worpen ho e ft tho chrifto; 


1 Hs. orderen. 


Digitized by v^ooQle 



6 


A. 


De dar god vrochten, vnde in oren werken fik 1 nycht erheuen, 
Sünder de guden werk nycht van on, men 2 van godde werden 
ghe-dan, Vnde on dar-vmme eren, vnde fpreken myt dem Pro¬ 
pheten: Nycht vns, here, nicht vns, funder dynem name/z gyf 
5 ere!“ Vnde 3 alfe funte paulws 4 vp fynes fulues lere nycht en 
achtet, fegghe/zde: „van der gnade goddes fo byn yk dat, dat ek 
byn“. Vnde echt fprykt he: „de fek vor-ro'me, de ro'me in god.“ 
Vnde vfe here fpryckt in dem ewangelio: „We myne wort höret 
vnde erwult fe myt den werken, den wyl ek iyken eynem wyfen 
io manne, de fyn hus buwet vp den fteyn. De vloyte quemen, De 
wynde weygeden vnde ftormeden an dat hus, vnde vel nycht, 
Wente o®t was wol gruntveftet vp den fteyn.“ So dyt vnfe here 
erwullet, fo beydet he alle tyd my[t fy]nen 5 hylgen manyghen, 
[f Bl. 93b] wo we ome antworfden myt den werken. 

15 Hir-v/nme wert vryget dat leuent van godde to eyner be-kerynghe, 
alfo de apoftel fecht: „en weyft du nycht, dat de dult goddes 
dek brynkt to der ruwe?“ wente de mylde here fprygkt: „Ek en 
wyl des funders doyt nycht, Sünder dat he fek be-kere vnde leue.“ 


D° wy vnfen heren aldus ghe-vraghet hadden van dem be-fytter 
20 fynes hufes, do horde we dat boed der woninghe. 1s nu dat 
we wullenbryngen dat a/nmecht des be-fytters deffes hufes, fo 
werde wy eruen des rykes der hynzmele. Hir-vwme fculle we 
be-reden vfe lycha/rame vnde vfe herte to ouez/de rytterfcop an 
den boden des horfazzzmes. Vnde wat vs vnmoghelyk ys van 
25 naturen weghen, So fchulle we vfen heren bydden, dat he vns 
hulpe do, edder geue fyne gnade. Vnde wille we vleen de pyne 
der helle, vnde to dem ewyghen leuende komezz wyllen, De wyle 
wy kuzznen vnde nochten fyn in dem lycha/zzmen, vnde erwullen 
moghen goddes boed, fo ys vns no e t to werkezzde dat vns ewy- 
30 ghen moghe vromen vnde nutte fy. 

Dar-vmme wille*' we fetten eyne 7 fchole des gotlyken deynftes; 
In der nycht fcarpes, nycht fwares hope we an en fy. Jodoch 
weret dat van redelken faken weghen dorch laftere edder dorch 

1 fik über der Zeile. 2 men aus mer verbessert. a Hs. Vnfe\ vgl. S. 4 
Z. 29, Fussnote. 4 paul9 rot unterstrichen. 5 Hs. mynen. “ Hs. fculle mit 
übergeschriebenem wille. 7 Hs. de mit übergeschriebenem eyne. 


Digitized by Google 


B. 


7 


JJe de god aldus fruchten, vn de fyk erer guden werke nicht en 
erheuen, funder de-fuluen ghuden werke nicht van fyk fuluen, 
funder van gode werden ghedan, vn de ene dar-vmme eren, vn de 
fpreken myt 1 deme propheten: Nicht here, nicht vns, funder dyneme 
namen ghyf de ere!“ Vnde alfe funte pawel van fyner lere 
nicht tho fyk en achtede, do he fprack: „van der gnade godes 
byn ik dat ik fbyn.“ Vnde in ener anderen ftede fedhthe: „We 
fyk vorfrouwen wel, de fcal fyk in den heren frouwen.“ Ok fecht 
vnfe leue here in deme ewangelio: „de myne wort hört vn de de 
erwllet, den wyl ik ghe-lyken eynem wyfen manne, de fyn hus 
ghebuwet heft up den fteyn. de bulghe qwemen, de wynde 
wegeden vn de ftotten an dat hus, vn de id envel nicht, weilte yd 
was ghehantfefteghet vp den harden ften.“ Alfo vnfe here dyt 
erfüllet, fo beydet he alle daghe myt fyner hilghen maninghe, wo 
we eme antworden myt den werken. 

JJorch dat wa e rt vns dat leuent van gode ghefriftet tho ener be- 
kerynghe, alfe de apoftel fpryckt: „En weftu nicht, dat de dult 
godes vnfes heren dy ladet to der ruwe?“ Vnde de mylde here 
fpryckt: „Ik en wil nich des funders doet, funder he fyk bekere 
vnde leue.“ 

Vort-mer: Do we denne vnfen heren vragheden van deme in- 
woner fynes hufes, do horde we dat bot der ynwonynghe. 
funder vor-vulle we dat a/nmecht des inwoncrs, fo werde wy 
arfnamen des he/nmelrykes. Hyr-vmme fo fchollen vnfe herte 
vn de vnfe lichamme be-red werden to der ouinghe der rydder- 
fchop vnder den boden def horfammes; vn de dat dar vn- 

fmoghelick is vnfer naturen tho dunde, dar fcholle we god vmme 
bydden, dat he vns to hulpe kome myt fyner gnade. Vn de ift 
we der helle pyne vlen wyllen vn de to deme ewyghen leuende 
körnen, de wyle dat we in deffem lycha/nme fyn, vn de vor-vullen 
moghen godes bod in deme lichte des leuendes, fo fcholle we 
lopen vn de don dat vns ewychlyken frome. 
ynde dar-vmme is vns to fettende eyn fcole des gotlyken denftes; 

in der fettinghe we hope vns nicht fcharpes vn de nicht fwares 
to fettende. Sünder iffet dat we ichtes-wes 2 ftrenghes dar-aff 
fetten van redelken faken dorch der beteringhe der funde vn de 
vmme 3 be-waringhe der leue, fo fchaltu nicht tho-hant vor-fchrccken 
1 Hs. myt myt. * wes am linken Rande. ’ vmme nachgetragen am Rand. 


Digitized by 


Google 


[Bl. 80b] 

5 

Lt Bl. 87 aj 

10 

15 

[Hl. 87bj 

20 

25 

|t Bl. 88a | 

BO 

[Bl. 88b| 

35 



8 


A. 


der beteringe wyllen der funde en deel ychtes-wat ftrenghe ghe- 
fat were, des fchaltu to-hant nicht lychte vnderkomen, fo dat du 
vlegeft den wech des heyles, des me nicht be-tenghen kan funder 
myt fwereniffe; den na korter tyd der ouinghe vnde des louen 
5 in der foytecheyt der vn-vdfprekeliken leue wert ghe-lopen der 
wech der bode goddes 1 , So dat wy nummer fcheyden van fyner 
lere, wente in den do e t fyn wul-herdech in dem cloftere, medelidende 
myt vnfem heren chr//Zi je/u 2 in dult, vp dat we werden dei- 
heftych fynes rykes. 


I. 

10 CaPITULUM J. Van veer slechten der MONERE. 

ETT ys openbar, dat veer fynt flechte der moneke. Dat erfte fynt 
de clofterlude 2 , de fek ouen vndereyner regelen edder eynem 
abbate. Dat ander flechte ys der eynfedelere 2 , de nycht van der 
nygecheyt dar-to körnen, funder langhe to clo'fter myt mannec- 
15 hander hulpe ghe-lert fynt wedder den duuel vechten, Vnde wol 
ghe-reftet mit broderlyker fchare, Vnde an ander lüde troft fek 
maken an eynen entelen camp des einotes, Vnde myt goddes 
[-;■ bi. 94a] hulpe fmyt henden vnd armen moghen vechten wedder dat vlefch 
vnde bofe danken. Dat drydde ys dat fwarfte flechte, alfe de 
20 farabayten 2 , de noch myt regelen noch mit mefterfchop fynt ghe- 
proyuet alfe dat golt in dem ouen, Sünder fynt weyk worden 
alfe dat bly; wente fe holdet noch de truwe mit der werlde, So 
werdet fe bekant: vnfem heren godde dem leghen fe myt der 
be-fnydinghe der har. Der eyn edder twe edder dree ane ouerften 
25 nycht yn vfes heren, funder yn o'res fulues fcapenstalle fynt be- 
fcloten, Vnde fynt vor-eynet myt der wollust. Wente wat one 
dunket, edder wat fe wilt, dat feggen fe hyllich, vnd wes fe nycht 
wyllet, dat fy nycht temelek. Dat veerde fclechte der moneke 
fynt de wanderen pleghen 2 all or er leuedage 3 , Vnde dre daghe 


1 Hs. der wech der vnfprekeli leue der bode goddes mit vnfprekeli leue 
rot durchstrichen. ! xpi jhü , clofterlude, eynfedelere, de farabayten, wanderen 
pleghen rot unterstrichen. 3 all orer leuedage am Rande nachgetragen. 


Digitized by v^-ooQle 



B. 


9 


efte vor-uert werden, vn de vlen den wech der falicheyt, den men 
nicht mach beftan wan in eynem enghen anbeghinne; Men in 
eynem vort-ganghe des guden leuendes vn de des ghe-loftes zo 
lopet me den wech der ghe-bode godes myt eynem vor-breyden 
herten vn de myt der foticheyt der lene. Zo wert de wech der 
bode godes ghe-lopen myt vnfprekeliker wolluft, alfo dat we 
nummer aff en keren van fyner mefterfchop, Sünder in finer lere 
wulhardich blyuen in deme clofter wente an den dot, vn de myt 
vnfer duldecheyt deylhaftich werden des lydendes vnffes heren, 
vn de werdich werden ghe-telt yn fyneme ryke. Hyr endet 1 fyk 
de vor-rede. 


I. 

Hyr heuet sik wedder an dat erste Capittel der Regule/v 

SANCTl BfNfDICTI. Vn DE DAT ERSTE CAPITTEL IS VAN VEYR 
SLECHTEN IFTE WYSE DER MO/VNEKE. 

|t is open-bare, dat ver flechte fynt der monneke. dat erfte fynt 
1 de clofter-lude, de dar vnder-fyn der regulen edder dem abbete 2 . 
Dat ander flechte fynt 3 de enfedeler; dat fynt de, de nicht van der 
nyecheyt dar-tho en körnen, funder de langhe tho klofter hebben 
wefen vn de wol ghe-pronet hebben vnde ghe-leret, wo fe wedder 
deme duuele f ve chten fcollen, vn de fynt wol anghewyfet myt 
broderlyker fchare 4 , alfo dat fe ane ander lüde troft fyk maken 
an de woftenye to funderlykeme campe, de myt godes hulpe myt 
henden vn de myt armen moghen wechten wedder def vleyfches 
kranckheyt vn de de bofen dancken. Dat drudde is dat alder vor- 
fcheppendefte flechte, de hcten Sarabayten, de noch myt regulen 
noch myt mefterfchop fynt be-wert alfe dat golt in deme ouene, 
funder fe fynt ghe-weket in de nature des blyes; de der werlde 
noch truwe holden myt den werken, men gode leghen myt der 
fcha e ringhe 5 ; der twe edder dre edder be-funderken ane herden 
nicht in vnfes heren fchapherde fyn be-flaten; Sünder vor eme 
is on de wolluft erer begheringhe. wente wat on gud duncket 
edder dat fe kefen, dat heyten fe hillich, \nde wat fe nicht en 
wyllen, dat fegghen fe, yd fy vn-temelyck. Dat veyrde flechte, 


1 Hs. enden. 1 abbete; hier und öfters hat bb das Aussehen eines Ib. 
* fynt; t über der Zeile. * Vor fchare durchstrichenes fcare. 6 Hs . fdia^reringhe. 


Digitized by 


Google 


[f Bl. 89a] 
10 

[Bl. 91a] 

15 

20[yB1.91b) 

25 

30 



10 


A. 


edder veer fynt in den myffeliken tzellen, Vnde fynt vnftede, Vnde 
fynt nu/nmer in dem vrede, vndo hebbet oren wolluften, Vnde fynt 
noch ergher wan de farabayten. Dorch dat fo vor-late we deffe 
dre, vnde körne« myt hulpe goddes to dem alder ftarkeften flechte 1 , 
5 alfe der clofter-lude 2 . 


11 . 

W() DE ABBET WESEN SCHUIXE. 1 
abbet, de des werdech ys 4 , dat he dem cloyftere vor-fy, De 
fchal alle tyd denken, wo he ghe-heten fy, vnde vlite fek 
dar-na, dat he den name« wulbringhe myt den werken, wente 
10 me« lo'uet, dat he vnfes heren je/u ehr ift\ ftidde be-fytte in dem 
clofter, wen he in fyne/re name« ghe-no'mpt wert; Alfe fecht 
de apoftel: „gy hebbet entfanghen den geyft der vterkore« kyn- 
deren, in dem wy ropet: abbet, vader!“ Hir-v/«me fo fchal de 
abbet nu/nmer dat wedder de bo c d vnfes heren ie/u chr//?i, dat 
15 nu/wmer fcheyn moyte, noch leren edder fetten edder heten; Sünder 
fyn hetent edder fin lere fy eyn vrochte 5 der gotliken rechtuerdyc- 
heyt, fo dat yt in de danken fyner iuwgeren werde ghe-fprenghet. 

De abbet feal alle tyd denken, dat van fyner lere efte fyner iun- 
gheren be-horfam, beyder fake rede wart ghe-geuen in dem ftrengen 
20 richte goddes. De abbet nympt to fek des herdes fchult, al dat 
de houemefter vor-fumet an den fchapen. Sünder also vele wert 
he auer vry, yft dat der vnrawegen edder vnhorfa/wmeghen fchare 
alle de vlyd des herdes wert ghe-dan, vnde alle oren vwreynen 
daden edder werken wart alle boyte an-ghe-lecht. Den wert de 
a5 herde in dem richte goddes vor-lofet, vnde mach fpreken myt dem 
Propheten to dem heren: „Dyn rechtuerdecheyt hebbe yk nicht 
ghe-hut in mynem herte«; dyne warheyt vnde dynen heyl hebbe 

1 Vor flechte ist fch am Ende der Zeile durchstochen. 5 clofter lüde rot 
unterstrichen. “ Am Rande: Ca. ij. Entsprechende Anordnung auch bei den 
meisten von den folgenden Kapiteln. 4 ys über der Zeile. 6 Hs. vrochtent mit 
nt durchstrichen. 


Digitized by VjOOQle 



B. 


11 


de de wylde lopen, de alle ore leuedaghe mannegherleyge lant 
dorch-ghe-voren fyn yn ghaftes wyfe, Alle tyd fynt wankelde, dre 
daghe fedder vere herberghct yn me«nygher-leyge cellen, vn de IfBi. 92a] 
alle tyd vnftede fynt, Alle tyd in dem fratze vnde in orer wolluft; 
deffe fynt vele ergher wan de Sarabayte«. van deffeme iammer- 5 
lyke« leue«de fcholle we byllyker fwyghen wan fpreken. Dorch 
dat fo late wy deffe, vnde kome« myt godes hulpe to dem alder 
fterkefte« flechte der klofter-lude. 


11 . 

WODANE WYSZ DE ABBET SCHAL SYN. 


|"^e abbet, de des werdich is, dat he deme kloftor vor-fy, de 
fchal alle ftyd dencken, wo he ghe-nomet fy, vnde vlyte fyk, 
dat he den namen des groteften myt den werken vor-vulle. Wente 
me« louet, dat he in deme cloeftere vnfes here« 1 ie/u ehr i/ti ftede 
be-fytte, Wan he myt fynem namen be-noment wart; Alfe de 
apoftel Sunte Pawel fpreck: „Gy hebben entfanghe« den gheyft 
der vterwelde« kyndere, in deme wy ropen: abbet, vader!“ dorch 
dat en 2 fchal de abbet nicht don wedder dat bod vnfes here«, dat 
nu«imer ghe-fchen mote, Wat lere« edder fetten edder heten, dat 
bute« dat bod godes fy; funder alle fyne hetynghe efte lere fy 
ghe-me«ghet myt deme gheyfte gotlyker rechtuerdichheyt, dat 
in 3 fyner jungheren herte ghe-fprenghet werde. 

|)e abbet fchal alle tyd dencke«, dat uan fyner lere edder der 
junghere« horfame«, beyder fake rede feal gheuen in deme 
frocht-famen rychte vnfes here«. he fchal weten dat, dat des herdes 
fchult is wat de houemefter myn nut vynt in fynen fchapen. Echt 
fo vele wert he fryg, yffet dat 4 den vnfredefamen efte vnhor- 
fame« fchape« alle 5 vlyt wert tho-ghe-lacht, vn de oren bofen 
werken alle forghe wert be-wyfet; dar de herde i« deme rychte 
vnfes here« leddych yfte frig werde, f vnde fpreke myd dem 
Propheten: „dyne rechtecheyt, here, be-hudde yk [nicht 0 ] in mynem 
herten; dyne warheyt vn de dyn heyl fprack yk; auer fe vor-fmaden 


io 

H* Bl. 92 b] 


lft 


20 

[Bl. 99a] 


25 


[•{•Bl. 92b] 
30 


1 vnfes heren; s (wie der /i-Strich) rot, über der Zeile. 2 dorch dat en; 
r und en über der Zeile. 3 Hs. in mit übergeschriebenem a. 4 Hs. yffet dat 
he. 5 alle aus allen verbessert. Die irrtümlich eingeführte aktive Konftruktion 
wurde somit teilweise getilgt. 0 Die Negation fehlt. 


Digitized by Google 



12 


A. 


4 


[v Bl. 94b] yk ghe-tfproken; funder fe vor-fmaden mck.“ Vnde den to 
lcftcn den vnbehorfame/z fcapen de pyne ys, de ftarke dot. 

J|Ir-v//zme wen eyn to fek ny//zpt den name/z eynes abbates, myt 
twierhande lere fchal he vor-wcfen fyne/z jüngeren, fo dat he 
5 alle gude vndtf de hilgen dyngh mer myt de// werke// wen myt 
den worden fchal be-wyfen, Alfo dat he den vornuftighen jüngeren 
de bod goddes [fchal ] ] vor-fpreken, edder fegghen, edder vor-legghen 
mit worden; den harden van herte/z vnde entuoldyghen fchal he 
de gotlyken bod wyfen myt fynen werken. Ok al dat he fyne/z 
io jüngere// leret, wat on wedder ys, dat wette he an fyne/z werken 
nicht to donde, vp dat he nicht vnturer werde ghe-wundcn, de 
den andere// vore-predeghet, vnde van godde to-ghe-fproken werde 
alfe dem fundere: „Wor-v//zme fprckcft du my n recht vnde ny///pft 
myn orku//de dorch dine mu//d, Auer du hateft tucht, vnd^ myne 
15 rede lcydeft du to-rugghc, vnde yn dines broders oge fegeftu eyn 
fcheue, in dyne/// fegeftu nicht den balken.“ 
vnde van de/// abbete feal neyn perfone vndcrfcheyde// werden in 
de/// cloftere. Ok feal neyn werden leuer had wen de ander, Sünder 
den he in guden werken edder in dem be-horfa/// beter vynd et. De 
20 eddele en fchal dem andere// nicht werden vor-ghefat, yd en fy dat 
yt eyn ander redelik fake make 2 . Js dat yt auer ey// ander redelik 
fake be-nemc 3 , vnde dem abbet du/zket gud fyn, fo do he dat 
van eynes iowelken orden; Su//der 4 anders fchal eyn iowelk hebben 
fyne/z ftaed; wante he fy eghen edder vry, alto-male fy we eyn 
25 in chr///o ie/u, vnde vnder eyne//z here/z fo draghe we alle ghe- 
like ryderfcop des 5 denftes; weilte he nicht vnderfcheydet de per - 
fonen; Sünder in duffer wyfe werde we van om vnderfcheyden, 
ys dat we beter in guden werken efte odmodigher werden wu//den. 
dar-v///me So werde on° van om eyn ghelyk leue geuen na dem 
90 vor-deynfte der tucht. 

D E abbet fchal an fyner lere alweghe deffe lere des apofteles 
hebben, dar-y//ne he fccht: „Straffe vnde* bydde vnde fchelde!“ 
Dat ys, dat he mc//ghe de tyde to tijden vnde de vor-veringe myt 
famitycheyt, He moyt hebben eyne hardecheyt des mefters vnde 
35 de mildecheyt des vaders. Dat ys: he mot de vntuchtigen vnd£ 

1 Das Verb fchal fehlt. 2 Hs. fake dat make. 3 IIs. be neme. 4 Hs. 
Sanders. 5 Hs. des des. on aus om verbessert. 


Digitized by VjOOQle 


B. 


13 


my.“ Vnde denne tho dem leften fo fy den vnhorfamen fchape« 
en pyne, de fterke doet. 

VORT-MER — & CETERA. 

JJe eynnes abbetes name« ent-fanght, de fcal fynen jungheren 
myt twyger-leyge lere vore-wefen; dat is: alle gude vn de 5 
hylghe dyngk mer myt den werke« vor-lyn, ouer den harde« vn de 
den entfoldyf ghen be-wyfe myd fynen werken de gotlyken bode. [j-bi. 94,ij 
vnde allent, dat he leret, dat den iunghere« wedder is, des en 
fchal he nicht bewyfen tho du«de in fynen wercken, vppe dat, 
wan he den anderen vor-prediket, dat he an fyck fulueft nicht 10 
bofe ghe-wu«den werde, dat god nicht to ome ghe-fpreke: „Wor- 
vmme fpreckeftu myne rechtichheyt vn de nemest myne orkunde 
dor dynen munt? Du hefft ghe-hatet de tucht, \nde hefft tho-rugghe 
lecht myne rede, de du fegheft in dynes broders oghe de fcheue, 

\nde yn dynem nicht en fegheft de« balken.“ 15 

ßt enfchal nen p<?rfone in deme kloftere werden van ome vnder- 1 " 11 
fcheyden. nement fcal leuer werden hath vorder wan de ander, 

Sünder den he vynt beter in gude« wercken 1 edder in warem 
horfame. De eddele fchal nicht werde« vor-ghc-fettet deme vn- 
eddelen, Id en kome van redelker fake. Vn de iffet dat de rede- 20 
lycheyt edder de rechtichcyt dat efchet van deme abbate, dat ome 
dat gud duncket, fo mach he dat doen van deme orden eynes 
ie-welkef; auer anders fo fchal en ie-welk fyne eghe« ftede be- 
holden; wente we fyn eghen edder vryg, fo finn we doch alle 
eyn in v«feme heren ie/u ehr ifti, vn de dnrghe« eyne lyke ryd- 25 
derfchop vnfes denftef 2 vnder eynem heren. Wente by gode is 
neyn vnderfcheyt der perfonen; funder alleyne in duffeme ftucke 
werde wy by ome vnder-fcheyden, offt we beter vn de othmodygher 
worde« ghe-wu«den van anderen in gude« werken. Dar-vmme 
t fchal werden ghe-boden van ome allen lyke leue vn de eyne ho| ;-Bi.9“>aj 
tucht na iewelkes werdicheyt. 

JJe abbet fchal in fyner lere funte Pawelf bylde holde«, dar he fprikt: 

t„Beftraffe vn de bydde vn de fchelde!“ dat is: Menghe de tyd den [j-bi. 95b] 
tyden, de harden wort myt den fachten, hardycheyt des mefters, 
myldycheyt des vaders. Dat is: de vntuchtyghe« vn de de vn- 35 
ro*wyghen fchal 3 he harder beftraffen, mer wan de horfamtnyghe«, 

1 werckerr, das c über der Zeile. * denftef ; am Ende des Wortes ein 
halb ausgewischtes t. 8 fchal; h über der Zeile. 


Digitized by CjOOQie 



14 


A. 


de vnroweghen harder ftraffen, vnde de behorfame« vnde de facht- 
modygen vnde ok de duldighen, dat fe fek beteren. vnde we 
mane«, dat he de vorfumere vnde vor-fmedere fchelde vnde ftraffe. 
Ok en fchal he nicht lyden de funde der, de dar breken, funder 
[■j-Bi. 95a] 5 van ftunt fe be-fghynnen to waffen edder vp-gan, fo fnyde he fe 
aff myt der wortelen, alfo vele alfe he mach, vnde ghe-denke des 
prefters noed hely van fylo. Vnde de erbaren brodere, de dar 
fynt olt, va« nuftyghen fynnen, de fchal he mane« eyns edder 
twie myt ftraffeden worden. De bofen, de harde« van herten, de 
io houerdegen, de vnbehorfame«, de be-dwinge he in d em anbe- 
ghynne der funde mit fleghe, myt caftigynghe des lychan/men, 
vnde wette dat dar fcreuen fteyt: „De dore wart nycht beter van 
worden.“ Echter: „fla dine« fone mit der royde, So lofeftu fyne 
feie van dem dode!“ 


15 D E abbet fchal alle tyd denken, wat he ys, vnd^ wat he ghe-feght 
wart, vnde fchal wetten, wem mer be-valen wert, van dem wert 
mer efchet, vnde wo fwar vnde hart dyngk ys richten de zele 
vnde veler lüde fede denen, Eynen mit fachten worden, den an¬ 
deren myt fchelden, den andere« mit fchundynge; vnde na eynent 
20 iowelken wefen vnde vor-nuft fchal he fek to-doen vnde lyken, 
vp dat dat he nicht allene dulde den fchaden fyn<v fchare, de 
ome be-valen ys, Sünder he fchal fek ok vrawen in der meringhe 
der guden fchare. 

Bouen alle dyngh fo fchal he nicht vor luttek reken den heyl der 
25 zele, de om be-valen fynt, vnde forghe nicht vil mer vor de dink, 
de dar vor-gencklyk fynt, erdefch vnde vellech, Sünder denke alle 
tyd, dat he fcal regeren, rychten de feie, vnd^ fchal ok rede geuen 
dem heren, vnde fchal nycht orfaken van den luttekeften erdefchen 
dynghen, funder denken dat dar fcreuen ys: „Soket dat ryke 
30 goddes erft vnde fyn recht, vnde deffe dyngh werdet iuk alle- 
bedylle to-ghe-lecht.“ Ok 1 : „den yennen, de dar godde vrochten, 
den fchal nicht enbreken.“ Ok fchal de abbet wetten, dat he hat 
entfangen de feie to rychtende, vnde berede fyk rede to gheuende; 
vnde fo vele alfe he vnder fek hat der brodere to beforgende, 
35 So fchal he wetten vor war, dat he an dem daghe des rychtes 
vor alle de zele mod rede geuen, Vnde bouen dat ane twiuel vor 

1 Vor Ok durchstrichenes vnde. 


Digitized by v^-ooQle 



B. 


15 


vnde de fachtmodyghen vn de de duldeghen fchal he bydden, dat 
fe to-nemen vn de fyk beteren. Ock wy manen one, dat he de 
vor-fumyghen vnde de vor-fmadere be-ftraffe vnde tuchtyghe. he 
fchal nicht vor-fwighen de funde der myffededer, funder tho-hant 
wan fe beghynnen tho waffende, zo fchal he fe af-fnyden myt 
der wortelen, alfo vele alfe he mach, vn de fchal dencken up den 
fchaden, de dem prefter hely vntftunt, dat he nicht en tuchtede 
fyne fone. vn de de erfamen vn de de vor-nuftyghen brodere, de 
fchal he ens efte twyge myt worden beftraffen. Men de harden 
vnde vulmodyghen vn de de vnhorfamen fchal he tuchtyghen myt 
fleghen vnde myt caftynghynge des lycha/nmen in deme beghynne 
der funde, vnde fchal be-dencken dat dar be-fcreuen is, dat „de 
dulle t m yt den worden nicht ghe-ftraffet werd“; Vnde ouer: „Sla 
dynene fone myt der rode, fo lofeftu fyne zele van dem dode!“ 
VORT-MEK VA N DEAf ABBETE. 

JJe abbet fchal alle tyd dencken, wat he is, vn de wat he noment 
is, Vnde fchal weten, deme mer be-volen is, van deme wert mer 
ghe-effchet. Ok fcal he weten, wo fwar vnde wo grod 1 dingh he 
entfanghen heft, de zelen tho vor-ftande vn de vele lüde feden tho 
denende; Vnde ytlyke myt fachten worden 2 , ytlyke myt fchelt- 
worden vn de ethlyke myt manynghen fchal he an-wyfen; vn de 
na ye-welkes wyfe vnde vorftentniffe fo fchal he fyck to-voghen 
en allen, dat he fnycht allene fchaden lyde in fynen fchapen, 
funder mer dat he fyk vrouwe van der okynghe fynes vees. 
yor allen dinghen dat he nych luttick en achte de falycheyt fder 
feien, de ome beualen fynt, noch mer forchfoldycheyt an vor- 
ghencklyken vnde erdeffchen dynghen, funder fcal alle tyd dencken, 
dat he de zelen heft entfanghen to vor-ftande, van den he gode 
moet rede gheuen. Vnde dat he nicht en claghe vmme ghe-breke 
erderfcher dynck, fo fchal he dencken dat dar ghe-fcreuen is: 
„Soket to deme erften godes ryke vnde fyne rechtycheyt, Zo 
werden iw alle duffe dynck to-ghe-worpen.“ Vnde ouer: „Nicht 
enbreket deme, de god vruchted.“ Ok fcal he weten, dat he de zelen 
vor-ftan fchal, de moet fyk be-reyde[n], 3 rede vor fe to gheuende; 
vnde alfo vele alfe he broder heftvnder fyner forghe, fo wete he vor 


5 


10 


[•i-Bl. %a| 


15 


20 


[f Bl. 9<>b| 
25 |fB1.97a| 


30 


35 


1 Hs. wo grod vnde wo fwar mit hinzugesetztem b und a; in grod ist 
der erste Buchstabe verschrieben. * worden ; am Rande steht die Glosse: V 
(— vel = oder) reden. 3 Hs. be reyde. 


Digitized by v^.ooQle 



16 


A. 


fyne eghen. vnde alfo he alle tyd mo*t vrochten dat antworde 
vor fyne fcap, de om be-valen fynt, wan he fek be-wart vor vro- 
meden fchanden, So wert he vlytich vor fyk fuluen. Vnde wan 
he myt fyner vormanynghe fchykket beterynge den anderen, fo 
-Bi.95b|5 wert he ok freyne van laftere. 


io 


15 


20 


25 


30 


III. 

Van den broderew, de me esschen schal in den rad. 
\a/0 vaken dat men wat be-drepelkes don fchal in dem cloftere, 
* * fo fcal de abbet to-hope-laden de famynge vnde fegglie de 
fake, de dar to donde ys. Vnde wanne he den had ghe-hort rad 
der brodere, fo denke he by fek fulues; wat dat nutefte fy, dat 
do he. Hir-vA«me fede wy, dat al de broder fcolden efchen to 
dem rade, wente to dyckeften 1 male fo openbart de here dem 
iungeften dat dar beter ys. Sünder aldus fo gheuen fe rad in 
der otmodycheyt des horfa/nmes, dat fe nicht mit vor-droten vor- 
metecheyt vor-deghedinghen wat on gud dunket, Sünder yt fchal 
aldermeft hanghen in des abbetes wilkore; fo wat dat dar heyl- 
famer ys, dat mach he don; hir-ane fynt om de brodle be-horfam. 
Alfe ok den iungheren euen-ku/npt wefen be-horfam dem meftere, 
Alfo temet om ok wol vorfychtigen vnde rechtverdyghen alle de 
dyngh fchykken. Hir-vwme volghen fe der regelen, orer mefter- 
ynnen, vnde ok nement fchal van or ga n vt dem weghe myt 
vorfate. 

Ok fchal nement in dem clofter na-volghen fynen eghen willen. 
Ok vor-mete fek nemant myt fynen* abbate dar-by/men dem klo- 
ftere edder dar-buten wedderfordefchen kyuen. Js dat dut fchut 
van wem, de fchal vnderlighen der regelen tucht. Jo-doch de 
abbet, mit dem vrochten goddes vnde be-waringe der regelen fchal 
he don alle dingh, wente he fchal wetten an twyuel, dat he van 
alle fynen rychten dem alder rechtuerdygeften rychtere godde rede 
mot geuen. Synt auer kleyne fake to donde in des clofters befte, 
fo bruke he allene der olden rad, alfe dar fcreuen fteyt: „Do alle 
dyngh myt rade; dat ruwet dek nicht, wen du dat hefft ghe-dan.“ 


1 Hs. dyckerften. 


Digitized by v^-ooQle 


B. 


17 


war, dat he moet vor erer aller zele gode rede gheuen an deme iun- 
gheften daghe, Sünder twyuel ock vor fyne eghen zele dar-tho. Vn de 
alfe he alle tyd vruchted vor fyne fchape dat to-komende ordel godes, 
wan he fyk be-hoet vor deme fromden fchaden, fo wert he vrocht- 
fam vor fyk fulue«. Vnde alfe he myd fyner manynghe gyft 
beterynghe anderen lüde«, alfo wart he fvai fynen brecken ghe- 
betert an fyk fulueft. 


III. 

Wan den brodere/v, de me ladea' scha tho rade. 

\A/an men grote fake handelen fcal in deme kloefter, fo fchal 
* de abbet to-famme«de laden alle de fa/«melynghe vn de fegghen 
de fake. Vn de wan he hört der broder rad, fo fchal he in fyk 
fulue« prouen, vn de doen dat nutteft is. Dar-vmme fpreke we, 
dat he fe alle to deme rade neme« fchal, Wente god deme 
iungheften openba|ret dycke dat dat befte is. Alfo fchollen de 
broder rad gheuen myt vnder-danicheyt aller othmodycheyt, dat 
fe nycht freuelken befchermen dat on gud du«ket, funder dat mer 
ftan fchal in des abbetes wylkore; Vn de dat ome heylfamer 1 dunket, 
Dar-an fchollen fe ome alle horfamych fyn. Vnde alfe den iun- 
gheren wol temet horfam tho wefende orem meftere, Alfo temet 
id deme meftere wol, dat he alle dynck vor-fychtlyken fchycke 
vn de redelken. in allen dynghen fcholle« fe volghe« der mefte- 
rynne« der regelen, vn de fchollen neyne wys vnweghe foken 
wedder de regulen tho dunde. 

Van dem egea willem 

Jn deme clofter uolghe nemant fyne/n eghe« wyllen, ock nemant 
fcal freuelken myt fyne/« abbate bynnen edder buten deme 
cloftere kyuen; we dat freuelken dede, de fcal vnder-lygghe« der 
tucht der regelen. auer de abbet fcal fulue« alle dynck doen myt 
godes fruchten vn de myt holdynghe der regelen, vn de fchal weten 
ane twyuel, dat he van alle fynen ordelen gode deme alder 
rechteften rychtere rede moet gheue«. Sint ouer cleyne fake in 
deme cloftere to dunde, fo neme he der eldeften brodere rad, alfo 
dar ghe-fcreue« fteyt: „Do alle dynck myt rade, fo en ruwet yt 
dy nycht na der daet!“ 


1 heylfamer \ l über der Zeile. 


2 


Digitized by 


Google 


5 

[i Bl. 97 b] 


10 


[t Bl. 98 a] 
15 


20 

[Bl. 98 b] 
25 


30 



A. 


18 

IV. 

Wat dar syn de Instrument der guden werk. 

IUI En fchal godde aller erften leff hebben myt ganfem herten, 
van ganfer feie, van ganfen krefften, Dar-na den euen-cryften 
alfe fek fulue«; Dar-na nemawde doden; Nycht ho e ren; Nycht 
5 ftelen; Nicht be-gheren; Nicht valfch tuchniffe fpreken; Eren alle 
lüde; Des he nicht en wel van 1 den luden, des do he nicht on 
wedder; Sek by fek fulue« vornichtighen, vp dat he volghe chri/to; 
Den lychame« caftyghen; De wolluft nicht v/wme-va/ighen; de 
vaften leff hebben; De arme« laue«; De nakeden cleden; to dem 
io kra«ken gan; den doden begrauen; Dem be-droueden to hulpe 
körnen; vnde troften de«, de fyk moyet; van den werliken werken 
96u] fe gar vromede ffek maken; Der leue goddes nicht vor-fetten; 

Den torne nicht wulbringe«; De tyd des torne«de nicht be-ware«; 
Neyn droghen holden in de«i herten; Nene« valfchen vrede geue«; 
15 De leue nicht vor-laten; Nycht fveren, dat he nicht werde mey«- 
edech; De warheyt vt dem herten vnde muwde fpreken; Neyn 
boyfe vor bofe geue«; Neyn vnrecht don, funder wert yt om dan, 
dat fchal he duldychliken liden. Syne viende fchal he leff hebben. 
Wert ome vloket, he vloke nicht wedder, funder he fchal fe be- 
20 nedyen; Vnde voruolghy«ge v«ime de rechtuerdycheyt fchal he 
gerne lyden; Nycht homodych wefen; Nycht vor-dru«ken; Nycht 
vrafech; Nicht flaperech; Nicht trach; Nycht murrech; Nicht achter- 
fpreken; Syne ho'pen be-valen godde. Sued he gud in fek, dat 
fchal he godde to-legghen vnde fek nicht; Dat bofe alle tyd to 
25 fek legghen an fyne« werken; De« rychtedach vrochten, Vnde 
gruen vor der helle; Dat ewyghe leue«t mit geyftliker be-gheri«ge 
lüften; Alle tyd hebben den do c t vor fyne« oghen. De wark fynes 
leue«des, in allen ftuwden, yn allen ftiden fchal he wetten vor war, 
dat de god fe; 

30 Alle de to-komede« bofen danken fynes herte« draden an chrr/tem 
werpe« vnde dem geyftliken vader 2 openbaren; Sine« mu«d van 
bofen worden be-waren; Nich vele fpreken leff hebben; Ok ydel 
wort, de de lachent make«, nicht vele fpreken; Vele lachent nicht 

1 Hs. van (Zeilenschluss) van. 2 vader\ r aus / verbessert. 


Digitized by CjOOQie 



B. 


19 


IV. 

De towe der gude/v ouimjHE. 

Tho deme erfte« fchal me gode lef hebbe/i va« all em herten, 
1 van aller zele, van aller kraft, dar-na dynen euen-mynfche/i alfe 
dyck fulue«; dar-na nema«de doden; nicht echte brekejn] 1 ; nicht 
ftelen; nicht begheren; nicht valfches fpreke«. me fcal alle lüde 
eren; vnde dat eyn va n deme andere« nicht en wel, dat me ome 
do, des he eynem andere« nicht don. Men fchal fyk fulue« vor- 
legghe«, vn de volghe[n ] 2 vnfeme here« ie/u ch xifto. me fchal dat 
lyf caftigen; Wolluft des eten nicht foken; de uaften lef hebben; 
de armen lauen; de nakede« klede«; de krancken heymfoken; 
de doden be-grauen; in den noden tho hulpe kome«; den be- 
drouede« troften; van wa'rlyken faken fyck frommede make«; 
der leue vnfes heren ie/u ehr i/ti nicht vor-fetten; 

J)en torne nycht vor-vulle«; des tornes tyd nych by fyk beholden; 

Neyne droghene in deme herten be-holden; valfche« vrede nycht 
gheue«; de leue nicht vor-laten. me fchal nicht fweren, dat me 
nycht lychte meynedych en werde; De warheyt myd deme mu«de 
vnde myt deme herten fpreken; Quel vor quad nycht gheue«; 
Nemertde yennych vnrecht fdoen, Sünder wert id iema«de ghe-dan, 
dat fchal he duldechlyke« lyden. de vyende fchal me lef hebben. 
de dar vlocken, den fchal me nicht wedder maledygen, funder 
mer benedygen. Me fchal nicht houerdich fyn; nycht druncke« 3 ; 
nicht ouer-etych; nycht flaperych; nycht traech; nycht wedder-kurren; 
nycht achter-fpreken; alle fyne hopene gode be-ualen. Sut he 
wat gudes an fyck, dat fchal he gode tho-legghe«, nycht fyck 
fulueft; he fchal weten, dat dat bofe io van ome fulueft ghe-dan 
wert, vn de fchal id fyk fuluen tho-achten. Den jungheften dach 
vnde de helle-pyne fchal he vruchten; des ewyghen leuendes 
fchal he wu«fchen myt aller gheyftlyker be-gherynghe; den doet 
fchal he alle daghe vor fyne« oghen hebben. He fchal de werke 
fynes leuendes alle tyd be-waren, vnde in allen ftede« fyck van 
gode anghe-feyn werden vor war weten. 

jje bofen dancke«, de in fyn herte vallen, fchal he to-hant an 
vnfen here« Je/«m chriftum to-breke« vnde eynem olden gheyft- 
lyken heren fe apenbaren. Synen munt fchal he van bofen reden 

1 Hs. breke breke, das erste durchstrichen. * Hs. volghe. 8 druncken '* 
c über der Zeile. 


2 * 


Digitized by 


Google 


[Bl. 99 a] 

5 

10 

[Bl. 99 b] 

15 

[f Bl. 100 a] 
20 

25 

30 

[Bl. 100 b] 

35 



20 


A. 


leff hebben; De hylgen leff gheme hören; Ok gherne beden; 
Vnde fyne bozen vor-ganghen werk alle tijd in fyne/rc bede godde 
bychten; Vnde van dem bofen werke fyn leuent betere«; Des 
vlefches be-gherywghe nicht wulbringen; vnde haten den eghen 
5 wylle«; Den boden des abbetes yn allen dynghen wefen be-horfam, 
Jo-doch dat he anders dede, des nicht en fche, vnde denke« vp 
dat bod goddes: „Wat fe fegghe«, dat doyt; wat fe auer don, des 
fchul gy nicht don“; Ok nicht werden ghe-fecht hillech, eer he 
dat fy, funder erft wefen, vp dat yt warliker werde fecht; 


10 De bod goddes alle daghe mit den werken wulbringhen; De 
kufcheyt leff hebben; Ok nemande haten. Nene« had fchal he 
hebben. Dat kyue«t fchal he nicht leff hebben; Roem vnde hauard 
vlen; De olden eren ; De iungeften leff hebben; In der leue goddes 
vor fyne viande bidden; Myt den twydrachteghen vor der fu«nen 
15 vndergank in den vrede kome«; Vnde in der barmherticheyt goddes 
nu«rmer vor-twyuelen. Su, dut fynt de lyfte der guden werke, yffet 
dat de dach vnde nacht van vns werdet wullenbracht, Vnde in dem 
daghe des richtes godde werdet ghe-antwerdet, fo wert vns dat 
Ion wedder van vnfem heren, dat he ghe-lovet hat, dat neyn oghe 
ffBi.96bj20 feyn het, neyn ore hört hat, In neyn herte ghe-fteghen ys, fde 
god be-ret hat den, de on leff hebbet. De ammechte, dar-ynne 
dat we deffe dyngk werken, dat fynt de cloftere vnde ftedecheyt 
der fami«ghe. 


V. 

Van deme horsamme. 

25 ^E erfte grad der otmodycheyt de ys behorfam wefen ane vor- 
toch. Vnd£ dat ku/npt euen den, de nicht leuers en wetten 
wen god. Vnzme des hylgen denftes willen hebben fe horfam 
dan, edder en vmme des vrochte« willen der helle, Edder v/nme 
ere 1 willen des ewyghen leuendes. Alfo drade alfo van dem ouer- 


1 Hs. eren egen mit n egen halb ausgewischt. 


Digitized by CjOOQle 



B. 


21 


be-waren; vele fpreken nycht leff hebben ; Idele vn de leddeghe 
wort nicht vor-brynghen; Vn de vele lüde lachent fcal he nycht 
leff hebben. Hylghe lere fchal he gherne hören. An fynen beden 
fchal he ftedes wefen. He fchal alle daghe in fynem ghe-bede 
fyne vorghanghen myffedat myt tränen vn de myt fuchten bychten 5 
vnde fyk dar-na beteren. He fchal de begherynghe fynes vlefches 
nycht wllen-fbrynghen. Synen eghen wyllen fcal he haten. dat [f bi. 101a] 
ghe-bod fynes abbates fchal h[e ] 1 in alle fynen dynghe/i myt 
horfamme vullen-brynghen, efft de abbet ock anders dede, des 
nummer ghe-fchen mote, vnde fchal dencken dat bot vnfes heren, 10 
dar he fprickt: „dat fe gyck fegghen, dat doet; ouer dat bofe, 
dat fe doen, des en doet nycht!“ He fchal nycht hyllych werden 
ghe-fecht, er wan he dat fy, Et fy dat id warlyken werde ghe-fecht. 
jjodes bot fchal he myt den werke« ftedes vor-vullen; de kufcheyt 
leff hebben; Nemende haten; hat vn de nyt [nicht 2 ] hebben; Nicht 15 
kyuen; houart vlen; fyne elderen eren; De eldeften eren; De jun¬ 
gheften lef hebben; in der leue godes vor de vyende bydden; 
myt den twedrachtyghe«, er wan de funne vnder-gha 3 , tho vrede 
kome«; Van der bar/rehertycheyt nu/nmer vor-twyuelen. Seyt, 
dyt fynt de to T we der guden werke vnde gheyftlyker ouynghe. 20 
Wan de dach vnde nacht ftedelyke« werden vor-vullet, vnde in 
deme iungheften daghe gode ghe-antwordet, fo wert vns dat Ion 
van vnfem heren wedder-ghe-gheuen vnde weghen, dat he vns 
ghe-louet heft, dat neyn oghe ghe-feyn hefft, neyn ore ghe-horet 
hefft, vnde ok an neynes mynfche« herte ghe-fteghen is, dat god 25 
be-reyt hefft den, de ene lef hebben. De werk-ftede, dar we alle 
duffe dynck ynne vlytelken ouen fchollen, fynt de doftere vnde 
de ftedycheyt in der famnynghe. 


[Bl. 102a] 
V. 

Wan dem hilghen horsamme. 

|^e erfte grad de[r ] 4 othmodycheyt is de horfam ane vortoch. 30 
de temet den wol, de fyck nycht leuers en achten wen vnfen 
heren ie/um chriftum, dorch dat hylghe godes deynfte, dat fe 
ghelouet hebbet, fedder dorch den frochten der helle pyne, edder [|Bl. 102 i>] 
dorch de ere des ewyghen leuendes. to-hant wan one van den 


' h[e]\ nach h ist ein Loch im Papier. * Die Negation fehlt. 8 gha\ 
h über der Zeile. 4 Hs. de. 


Digitized by v^ooQle 



22 


A. 


ften wat ghe-boden wert, alfe yfft dat van godde ghe-boden werde, 
fo wetten fe anders nicht ane vortoch to donde. van deffen fecht 
god: „alfe draden alfe fe hören, fo fynt fe mek behorfam.“ Ok 
fecht god den lerers: „we gik höret, de höret mek.“ Hir-vmme 
5 deffe, de aldus drade vorlaten dat ore ys vnde oren egen willen, 
Hebbet fe wat vor-handen, fnel fo latet fe dat vnwulbracht, vnd^ 
na dem behorfam fo gaed fe des, de dar but, vnde wulbrynghet 
fyne ftemmen; alfo yn einem nu dat hetent des mefters vnde de 
wulkomen werk des iungeren, dor de fnelheyt des vrochten goddes 
io werdet deffe twey dingh draden wlbracht. De fus vmme der leue 
willen des ewyghen leuendes hebben to fyk nomen den enghen 
wech, dar-van god fprykt: „De wech ys to-male enghe, dede 
geyt to dem ewigen leuende“, Vppe dat fe nicht leue« na oren 
eghen willen, funder fe wanderen vnder horfam eynes anderen vnde 
15 hebben eyn willech armoyd in den clofteren, vnde begheren, dat 
on eyn abbet vor-fy. An twiuel deffe volghen na goddes ordel, dar 
he fecht: „Ek byn nicht ghe-komen to donde mynen willen, funder 
des, de mek fant had.“ 


Sünder deffe be-horfam 1 is denne godde beheghelik vnde foyte 
20 den luden, wan men wad het don, dat men dat nicht en do 
vrochtliken edder lemkfem edder trachtliken edder myt murren 
edder mit wedderfprake. Wente de horfam, dede fchut den ouerften, 
de wart godde dan vnde fchal fcheyn mit gude/n moyde; wente 
wede gift mit vrolicheyt, den het god leff. Is dat auer dat 2 de 
25 iungher ys behorfam nicht mit willen, dat ys den godde nicht fo 
aneme, Nicht allene mit dem munde, funder de ok mnrret in dem 
herten, wol dat he wulbringhet des ouerften bod; wente god fu'd 
des herten, de denne murret. Ok en vordeynt he den neyn Ion 
van godde, funder de pyne des yennen, de dar murret, ys dat he 
30 des nycht en betert. 


1 be über der Zeile. ’ Hs. dat (Zeilenschluss) dat. 


Digitized by v^-ooQle 



B. 


23 


ouerften wert ghe-boden, alfo yf id van gode worde ghe-boden, 
fo konde nemande vor-toch hebben tho dunde. van den fpreckt 
vnfe here: „An deme hören des oren fo was my horfam.“ vn de 
echt fpryckt he tho den lereden: „de yw höret, de höret my.“ 
de fo-dan fyn, de laten ftan ere eghene werck vn de eren eyghene 5 
wyllen, vn de legghen van oren hende/z vnfullenbracht eres Werkes, 
vn de myd na-volghen voten des horfammes volghe« fe der ftemne 
des beders myt den werken, vn de alfe yn enem oghenblycke 
des ouerften bod vnde de vullenkomene vlyt des vnder-faten, beyde 
dynck ge-meynlyken yn der fnelheyt godes fruchten vor-vullet. 10 
de alfus de leue to körnende to deme ewyghen leue/rde hebben, 
de grypen an den enghen wech, dar vnfe here van fpreckt: 

„Enghe is de wech, de dar leydet to deme leuende“; de alfus 
nycht en leuen na ereme eyghenen frygkore vnde nycht vnder- 
deynych en fyn oren begherynghen vn de wallufte«, funder wanderen 15 
na eyns anderen rychte vn de ghe-bode vn de in clofterera wonende, 

|vnde be-gheren, dat de abbet bouen one fy. Sünder twyuel de [t Bl. 103aj 
aldus ghe-dan fynt, de uolghe/z deme fynne, dar vnfe here fprekt: 

„ 1 k byn nycht ghe-komen mynen wyllen to donde, funder des, de 
my ghe-fant heft.“ 20 

j^uer de fulue horfam wert denne gode an-neme vn de fote den 
luden, Efft dat dar wart ghe-boden nycht trachlyken, nycht 
frochtlyken 1 efte myt murrende efte myt freuenleme ant-worde 
wert ghedam. wente de horfam, de den ouerften wert ghe-boden, 
de wert gode bode[n] 2 . fWente he fulueft fpreckt: „we iw hört, 25[-;-Bi.t03i>j 
de hört my.“ vn de myt guden mode fcal he werden vullenbracht 
yn deme iungheren; wente den vrolyken gheuere hefft god leff. 

Wente were de jungher horfam deme ouerften myt vn-mode vn de 
myt wedder-murrende nycht alleyne in deme munde, funder ock 
yn deme herten, Wol dat he dat bod er-vullede, fo weret doch 30 
nycht an-neme de dar fuet dat herte des, de dar werdder murret. 

Vn de vor dat werck wert ome neyne gnade edder lo«n, funder 
he vor-denede de pyne der murrenden, offte he fyck myt vul- 
donder bote nicht en beterde. 


* froditlyken-, t über der Zeile. ! Hs. bode. 


Digitized by v^ooQle 



24 


A. 


VI. 

Van dem swighende. 

\A#E wyllen don alfo de prophete fecht: „Ek fede: ek wyl huden 
vndo be-waren myne wege, vp dat yk nicht en myffe-fpreke 1 
myt miner tuwghen, vnde hebbe hoyde fat myne/n munde. Ek 
ftBi. 97a] 5 byn ftum worden fvnde 2 otmodech, vnde hebbe fweghen van guden 
dinghen.“ Hir-ane wyfet de prophete na dem male, dat men 
vndertiden v/nme des ftilniffe willen fchal nicht fpreken dat gude. 
Wor-v/nme fwicht men nicht bylker bofe wort vntme pyne willen 
der funde! Hir-v/nme fchal gerne fwyghen de wllenkomen iungher, 
io na dem alfo men vnder-ftunden fwych hilghe vndo gude rede, Jo 
felden [fpreken 3 ] myt orloue, Noch vnbilker ane orleft. Wente dar 
fcreuen fteyt: „In mannechualden worden edder in velen worden 
kan nemant wol vleyn der funde.“ Vnde ok eyn ander wech: 
„In den henden der tunghen fo ys dat leuent vnde de do"t.“ Wente 
15 fpreken vnde leren temet wol dem mefter, vnde dem iuwgher ku/npt 
euen fwigen vnde hören. Vnde hir-vinme wat en vorderen edder 
efchen wel dem ouerften aff, dat fchal men don mit otmodicheyt 
vnde erleken behorfam. Dorleke wort ok ydelke wort vnde de 
lachent make«, de vor-dome we myt ewighen to-fluten in allen 
20 fteden, vnde to fodane« worden late we nicht dem iu«gheren open 
fyne murat. 


VII. 

Van der odmodicheyt. 

r\E hilghe fcrifft ropt vns broderen vnde fecht: „al de fek er- 
hefft, de wert gheneddert, vnde de fek otmode, hot, de wert 
vor-hoget.“ Vnde na dem male dat yt fo is, fo oe-wyfet vns 
2 'i de fcrift 4 , dat al dat fclechte de[r] 5 vorhogynghe ys houard. 
Dar-vor fek de prophete hoydttf vnd facht: „Domi«e — Here, 
myn herte ys nicht vor-hoghet, ok fynt mine ogen nicht 
houerdych. Ok hebbe yk nicht wandert in groten dinghen, vnde 
in wu«derliken fakcn ghynck ek nu boue« mek. wat doch, vor- 
30 na/« ek nicht fo odmodeliken? Doch hebbe yk erheuen myne 
feie, alfo gyff yn myne feie.“ Vnde, broder, wil we be-fytten de 
hoghe der odmodecheyt edder an-roren, vnde to der hymmelfchen 

1 Hs .fpreken. * Hs. vnd (Zeilenschluss) vnde. * Das Verb fehlt. * Hs. fcrift', 
i über der Zeile. 6 Hs. de. 


Digitized by v^-ooQle 



B. 


25 


VI. 

Wan dem swyghende 1 . 


[Bl. 104a] 


\Aly fchollen don alfe de prophete fpreckt: „Ik wyl be-waren 
myne weghe, fprack yk. Ik hebbe ghe-feth hode mynem 
munde, ick byn ghe-ftummet vr \de ghe-othmodyghet, vnde fwech 
van guden dynghen.“ Hyr wyfet vns de prophete: Iffet dat men 5 
van guden reden vnder-ftunden dorch dat ftylnyffe fchal fwyghen, 

Wo vele mer fchal men dorch de pyne der funde van bofen worden 
fyck ent-holden! Dorch dat alleyne de rede fyn van guden vnde 
hylyghen 2 dynghen vnde beterynghe ander 3 lüde, fo fchal men 
doch den wullenkomenen iungheren dorch de fwarheyt des fwy- 10 
ghendes felden orlof gheuen to fpreken; fwente dar ghe-fcreuen [|Bl. I04bj 
fteyt: .In velen fpreken en vbeftu nycht de funde“; vnde echt: 

.De doet vnde dat leuent is in der walt der tunghen.“ Wente 
fpreken vnde leren temet wol deme meyfter, Swighen vnde hören 
komet euen den iungheren. Vnde dar-vmme, is yennygherleye 15 
dynck noet to fraghen, dat fchal men vraghen van deme priore 
myt aller othmodycheyt vnde vnder-danycheyt der eraftycheyt. 
Schympwort vnde vnnutte wort vnde lachent makent vor-dome 
wy myt eweghen flöte in allen fteden, Vnde to fo-daner rede 
ftade wy nycht deme jungheren fynen mund up to du°nde. 20 


VII. 

Van der othmodycheyt. 4 


[Bl. 105 a] 


r\E hyllighe fcryfft ropt vns to vnde fpreckt: „Alle de fyck 
hoghet, de fchal werden ghe-othmodyghet, vnde de fyck oth- 
modyghet, de fchal werden ghe-hoghet.“ In deme dat vnfe here 
dat fpreckt, fo be-wyfet he vns alle hoghe wefen eyn flechte der 25 
ho-uerdycheyt 6 . Dar-vor fyck de prophete fbewart, dar he 6 fpreckt: [fBl. 105b] 
„Here, myn herte is nycht ghe-hoghet, noch myne oghen fynt 
nycht erheuen. Ik hebbe nycht ghe-wandert in groten vnde ok 
nicht an wunderlyken dynghen bouen my. Sünder wat? Hebbe 
yk nicht othmodychlyken vor-nomen? wan befunderen hebbe yk 30 


1 Hs. fwyglende. * hylyghen ; das zweite y über der Zeile. 8 Hs. ander 
ander. 4 Nach der Überschrift steht Capitulum vij. Entsprechende Anordnung 
bei vielen von den folg. Kapiteln. 6 - heyt\ e über der Zeile. 6 dar he über 
durchstochenem vnde. 


Digitized by v^ooQLe 



26 


A. 


erheuinge, to der dat we mögen fnelliken vor-myddelft der otmodec- 
heyt deffes leuendes körnen, fo ys vs des behouff, dat we myt 
vfen guden werken vp-rychten de ledderen, de dem Patriarchen 
Jacob openbar wart in fynem flape, an der he fach dal-ftigen 
5 vnde vp-ftyghen de engele goddes. ane twyuel dat nedder-ftigent 
vnde dat vp-ftygent en ys anders nicht van vs to vor-nemende 
wen vormyddelft erheuinghe ftyghen dal vnde mit odmodicheyt 
up-ftyghen. Duffe vp-rychtede ledder ys vnfe leuent in der werlde, 
Dat vormiddelft 1 dem odmodyghen herten van godde wart vp-rychtet 
io an den hymmel. Vnde de fyd-bo e me deffer ledderen we moghen 
[t Bl. 97b] fegghen vfe lycha/nmen vnde vfe feie. Twyfchen def|fen ledder- 
bomen fynt mannegerleye ftalen der odmodycheyt edder der tucht, 
de de gotlike efchynge fchykket vpftigende. 


D E erfte graed der odmodicheyt ys dat, yffet dat eyn broder den 
15 gotliken vrochten fed vor fynen oghen; vnde vlud de vor-getten- 
heyt; vnde denket al des, wat god ghe-boden het, wudanne wys 
de yenne in de helle vallen, de godde vor-fman, vmrne ore funde, 
vnde dat ewyghe leuent den be-red is, de on vrochten; vnde ni/npt 
dat alle tyd to fynne; vnde hoydet fek alle tyd vor den funden 
20 vn de fchanden, dat ys der danken, der ogen, der hende, der tungen, 
Der voyte, des eghen willen; vnde ok de begherynge fynes vlefches 
fnel by-don. 

vnde de mynfche, in allen ftunden fchal he wo e nen, dat he van 
godde yn dem hymmel werde feyn, vnde fyne werk in allen ftydden 
25 vnd£ in allen ftunden van dem engele dem heren werden vor- 
bodefcoppet. Vnde dat by-wyfet de prophete vnde fecht: „God 
weyt de 2 herte vnde dorluchtet vfe lenden“; vnde echter: „du weyft 
myne danken, leue here, vnde des minfchen danken fcullen dy 
bychten.“ Nu vp dat de nutte broder fy vlitich In fynen vnnutten 
30 bofen danken, fo fchal he alle tyd fpreken in fynem herten: „So 


1 Hs. vormildelft. * Hs. de (Zeilenschluss) de. 


Digitized by v^ooQle 



B. 


27 


ghehoghet myne feie? Alfe dat af-wennende kynt ouer fyne 
moder is, Alfo fchaftu wedder-gheuen yn myne feie.“ Dar-vmme, 
broder, wylle wy de alder hogheften othtmodycheyt aff-recken van 
der hemmelfchen hoghe, körnen wy drade dar-tho myt vpftyghender 
othtmodycheyt deffes yeghenwardyghen leuendes, fo fcholle wy 
myt vnfem vpftyghende guder werck up-rychten dey ledder, de 
Jacob yn deme flape fach, dar-an ome de enghele nedder-ftighende 
vn de vp-ftyghende worden bewyfet. ane twyuel dat nedder-ftyghen 
vnde dat up-ftyghen meynet nycht anders funder dat men fchal 
myt der hoghe nedder-ftyghen vnde myt der 1 othmodicheyt vp- 
ftyghen. Wente de uprychfte ledder is vnfe leuent yn der werlde, 
dat myt othmodyghent herten van gode wert er-heuen to deme 
hemmele. de ledder-bome heyte we vnfen lycham vnde vnfe zele. 
In de ledder-bome hefft de gotlyke ladynghe yn-ghe-fat mennygher- 
leyge grad der othmodycheyt vn de der tuchte, de men vpftyghen 
fchal. 

D E erfte grad der othmodycheyt is dat, dat men godes vruchten 
ftedes vor den oghen hebbe; vn de de vor-ghetterenheyt altynghes 
vle; Vn de dat de mynfche dencke alle de dynck, de god ghe-boden 
hefft, wo-dane wys de, de god vor-fman, vmme ere funde vallen 
yn de helle-pyne; Vnde dat ewyghe leuent alle tyd yn fyneme 
herten hebbe, dat dar bereyt is den, de god fruchten; Vn de dat 
de mynfche fyck be-ware yn allen ftunden vor den funden vn de 
vlecken, dat is der dancken 2 , der tungen, der oghen, der hende, 
der vote, des eghen wyllen. Ok fchal he befyden werpen de 
begherynghe des vlefches. 

Item. 

gyn mynfche fcal dencken, dat he werde anghe-feyn van gode 
van dem hemmele, vnde in allen tyden fyne wercke werden 
feen van dem gotlyken anghefychte vnde werde[n] 3 ghe-bracht 
van den enghelen vor god to allen ftunden. dat be-wyfet 4 vns 
de prophete, de dar fecht, dat god ieghenwardych fy yn vnfen 
dancken: „heer-uartde herte vnde deneyren“; vnde to ener anderen 
ftede, de he bekennet de dancken der lüde, vnde echt fpreckt 
de prophete: »du hefft vor-ftan myne dancken van va»rnynghes 5 ; 
vn de des mynfchen dancken be-kennen dy, here!“ dar-vmme dat 


5 


10 

ttBl. 106a] 


15 

[BL 106 b] 


20 


25 

[Bl. 107 a] 


30 


35 


1 der ; e sudelig, gleich einem a. * der dancken ; r über der Zeile. 
8 Hs. werde. 4 Hs. be wyfen. 6 vaernynghes; a unten geändert (*?). 


Digitized by v^-ooQle 



28 


A. 


byn yk by om vnbevlecket, ys dat yk mek be-ware vor miner 
bosheyt“. 


Den eghen willen do e n wert vs vor-boden, wente de fcryfft fecht 
vs: „vnd* van dyne/zz willen fo kere dek!“ Ok fo bydde we in 
5 dem pater nofter, dat fyn wille de fche in vs. Is dat we laten 
vfen willen, fo be-ware we dat dar vs de fcrifft fecht: „Yt fynt 
weghe, de den luden du/zket recht fyn, vnde or ende de drenket 
in der dupe der helle.“ Ok fecht de fcryfft van den, dat de yezzne, 
de dar fumere/z fynt, „Se fint vorwuld 1 vnde v/zmy/zflek ge-worden 
10 in oren eghe« willen.“ Ok in den be-ghery«ge des vlefches fculle 
we alle wege louen, dat god vs ieghenwardech fy. Wente de pro- 
phete fecht: „alle min be-ghery/zghe de ys dek bekant.“ 

Hir-v/zzme fo fchal men be-hoyden fyk vor bozen begheringhe, 
wente de doyt ys ghe-fat vor de dore der wolluft. Wente de 
15 fcrifft bu e t vns: „Na dyner be-ghere ga nicht!“ Na dem male dat 
de oghen goddes be-feyn den guden vnde den bozen vnde ouer 
de kyndere der my/zfchen, vnde fud dar-na, yfft he fy vomuftych 
edder godde fokende, vnde ok ys dat de engele, de vns ghe-geuen 
fynt, al tyd vfe werk bodefcuppet godde, So fculle we, brodere, 
20 alle tyd dat be-waren, dat de prophete fecht, dat wy vns nicht 
lt Bl. 98a] neghen to dem bofen vnde werden v/znutte, dat fgod fe in ichtef- 
welker ftu/zde an-fe, vnde vor-barme fek ouer fe in deffer tyd, 
wente he ys milde, vnd? beydet, dat wy vns kere/z van dem bofen 
in dat gude, vnde fpreke to vns hir-na: „Dat heftu dan, des 
25 fwech ek.“ 


JJE ander graed der otmodecheyt ys, Is dat eyn nicht leff hat 
eghen willen, vnde fyne begheringe nicht lüftet wulle/zbrwgen, 
Su/zder de fte/zzmen vfes herezz na-volget mit den werken, dar he 
fecht: „Ek byn nichte kome/z, dat yk don wille myne willen, funder 


1 vorwuld; w vielleicht verbessert zu v. 


Digitized by v^-ooQle 



ß. 


29 


he forchuoldych fy yrf fynen vorka'rden dancken, So fchal iummer 
fpreken de nutte broder in fynem herten: „denne werde yk vn- 
be-vlecket vor ome, yffet dat yk my be-ware vor mynen funden.“ 

Item. 1 

JJen eghenen wyllen werde wy vor-bede/rde 2 to donde, dar de 
fcrift fpreckt: „Af-kere dy van dynem eyghenen wyllen!“ Vnde 
echt bydde wy yn vnfem bede god, dat fyn wylle werde yn vns. 
vn de alfo werde wy ghe-leret, dat wy nycht don fchullen 3 vnfen 
eyghenen wyllen, wanne wy be-waret dat, dat de hylleghe lcryfft 
fpreck: „Ed fyn weghe, de den luden frecht duncken, der ende 
fenket in de grünt der helle.“ vnde echt fo be-ware wy dat, dat 
van den vorfumyghen is ghe-fproken: „Se fynt to-braken vnde 
vn-mynfchlyk ghe-worden yn oren wyllen.“ yn der begherynghe 
des vlefches fo loue wy god iummer vns yeghenwardych to wefen, 
Alfe de prophete fpreckt to gode: „vor dy is alle myn begherynghe.“ 
JJar-vmme fchal men fyck hoden vor bofer begherynghe; Wente 
de doet is ghe-fath by deme ynganghe der luft. Dar-van buth 
de fcrifft vnde fecht: „En volghe dyner begherynghe nycht!“ 
Hyr-vmme na dem male dat de oghen godes fchouwen de guden 
vn de de bofen, Vnde god fuet alle tyd van deme hemmele up 
de kyndere der mynfchen, dat he fee, efft yement vor-ftendych 
edder god fokende fy, Vn de ock alle vnfe werck werden ghebode- 
fchoppet gode vnfeme fchyppere van den enghelen, de vns tho- 
ghevoghet fynt, dar-vmme fcholle we vns be-waren alle tyd, 
brodere, Alfe dauyd fpryckt, de prophete, dat wy nycht ghe-neghet 
werden to dem bofen vn de werden vn-nutte, vn de god dat an-fee 
an yenygher ftu/ide, Vnde vnfer fchonet yn deffer tyd, wente he 
gud is, vn de wachted io, dat wy vnf be-keren tho dem leften, 
vppe dat he vnf nycht dorue fegghen yn tokemden tyden: „deffe 
dyngk hefftu ghe-dan, vn de yck hebbe ghe-fweghen.“ 

Van der othmodipheit. 

D E ander grad der othmodicheyt is, dat men fynes fulues wyllen 
nycht leff en hebbe, vnde dat ome nycht en lüfte fyne begherynghe 
to vullen-brynghe/zde, Sunde[r] 4 dat en myt den werken volghe 
der ftemne vnfes heren, de dar fpryckt: „Ik byn nicht ghe-kome/z 


[Bl. 107 b] 
5 


10[fB1.108a] 


15 

[Bl. 108 b] 


20 


25 


30 

[Bl. 109 a] 


35 


1 Nach Item steht Ex capit. vij . Ein ähnlicher (ausgeführter oder nur 
begonnener) Zusatz kommt öfters vor. * vor-bedende\ zwischen dem ersten e 
und d steht ein halb ausgewisches j . 3 Jdiullen ; h über der Zeile. 4 Hs. Sunde. 


Digitized by C^ooQle 



30 


A. 


des, de mek het ghe-fand.“ Vnde echter de fcryfft fecht: »De 
wolluft het pyne, vnde de notrofft telet de cronen.“ 


D E drydde grad der odmodycheyt, we vmme der leue goddes 
willen vnderdanich yn dem be-horfam ys dem ouerften, vnde 
5 volget na dem heren; dar fecht de apoftel: »He wert dem vader 
be-horfam wante in den do e t.“ 

J)E veerde 1 grad der otmodecheyt ys, dat men yn dem horfam 
harde wedderftauwinge lyde, Edder ycht om vnlych fche, dat 
he dat duldelken lyde, vnde entfange dat mit der ftyllen famiticheyt, 
10 vnde entheue fek nicht vnde möge fek; alfe de fcrifft fecht: »De 
dar wulherdich blyfft went an den ende, de wert falich.“ Vnde 
auer: »dyn herte werde ghe-ftarket vnde dulde den heren.“ Vnde 
alfo he tekent den truwen man, de alle dyngh dorch god fchole 
lyden, fo fprikt he in der perfonen, de dar liden: »Dorch dek, 
15 here, alle daghe werde we dodet; we fynt ghe-achtet alfo de fcap 
der dot-flachte.“ vnde alfe fe werden ghe-wyffaget van dem to- 
vorlaten des gotliken loues, fo volgen fe vnde fpreken: »ln alle 
deffen faken fo ouerwynne we vs mit dem, de vs leff het ghe-had.“ 
Vnde auer fo fpryckt de fcrifft: »Here, du heft vns alfe dat fuluer 
20 ghe-proyuet in dem wure; du hefft vns in dat ftryc 2 ghe-leydet. 
Du heft de dorfchynge vp vfen rughe lecht.“ Vnde dat wy wettet, 
dat we vnder dem pryer fchollen fyn, fo volghet he dar-na vnde 
fecht: »Du heft de lüde ghe-fat bouen vfe houede.“ Ok fo we 
vorwullen de bod vfes heren, dat we mit duld vnrecht vnde wed- 
25 dermod lyden, alfe de flaghen werden an eyne wanghen, fo beden 
fe on de anderen; vnde de on den rok nympt 3 , fe laten om ok 
den heyken; wer fe to eyner myle ghe-nodet, fe ghan twe, vnde 
dulden de valfchen kyndere 4 mit funte paulo, vnde lyden de achte, 
vnde fpreken wol den yennen, de on bofe fpreken. 


1 veerde ; v aus w verbessert: so öfters. * Hs. anscheinlich ftryt. 3 Hs. 
nynpt. 4 kyndere-, kyn später zu bro verbessert. 


Digitized by VjOOQle 



B. 


31 


to dunde mynen wylle«, funder den wyllen des, de my ghe-fant 
heuet.“ Vnde ouer fprickt de fcryfft: „De wolluft hefft de pyne, 
vnde de noettrofft bereydet de krönen.“ 

Van der othtmodycheyt. 

JJE drydde grad der othmodycheyt is, dat en mynfche dorch de 
leue godes myt aller horfamycheyt fyck vnder-do fdeme ouerften, 
vnde volghe vnfem leue« heren; dar-van funte pawel fpreckt: 
„he was horfam wente an den doet.“ 

VORT-MER VAN DER OTHMODICHEIT. 

JJe verde grad der othmodycheyt is, etft men in deme horfame 
harde vn de werderfettighe dynck, Vn de efft ome vnrecht ghe-dan 
worde, dat he dat duldelken Vn de myt ftyller fachtmodicheyt 1 
ent-fanghe 2 Vnde an deme lydende nycht af-kerych werde effte 
en-vlee; Alte de fcryft fecht: „de dar vulhardych is wente yn den 
ende, de fchal falych werden.“ Vmfeecht: „dyn hertefchal ghe-fterket 
werden vnde fchal wachte« godes.“ Vnde alfe he be-wyfet den truwen 
man alle nedderlyke dynck dorch god fcholle lyden, So fpreckt he yn 
den perfone« der byddere: „dorch dy, here, werde wy alle daghe ghe- 
dodet, vnde fyn gheachtet alfe de fchape, de ghedodet fynt.“ Vnde 
alfo ghe-fekert werden van der hopene gotlykes lones, fo volghen 
fe myt frouden vnde fprecke« 3 : „yn alle duffen dynghen So vor- 
wynne wy alle deffen dorch den, de vns leff hefft ghe-had.“ Vnde 
echt yn ener anderen ftede fpreckt de fcryft: „Here, du heueft 
vns ghe-prouet, |du heffft vns ghe-luttert yn deme vure, Alfe dat 
fuluer yn deme vure wert ghe-luttert; du heueft vns yn den ftryck 
ghe-lecht, drofnyffe up vnfen rugghe.“ vnde dat he be-wyfe, dat 
wy vnder den ouerften fchollen wefen, So volghet dar-na vnde 
fpreckt: „du heueft de lüde bouen vnfe houet ghe-fath.“ Vnde 
fo fcholle wy ok vorfullen vnfes heren bod, dat wy myt dult 
vnrecht vnde wedder-wyllen lyden, Alfe de ghe-flaghen werde yn 
eyne wanghen, de fchollen ok beden de anderen; de dy nymmet 
den rock, dem lat ok dat ander cleyt; werde fe to eyner myle 
to wanderen ghe-nodyghet, zo gan fe twe, vnde dulden de val- 
fchen brodere myt funte pawel, vnde liden vor-volghynghe, vnde 
benedygen de yennen, de fe vorfloken. 


5 

[+B1.109 b] 

[Bl. 110a] 
10 


15 


20 


[+BI. 110b] 
25 


30 


35 


1 fachtmodicheyt ; e über der Zeile. * Hs. ent fanghen. 3 fprecken ; c über 
der Zeile. 


Digitized by v^.ooQle 



32 


A. 


[Bl. 98b] D E veffte grad der odmodycheyt is, dat men alle de bozen danken, 
de to dem herten komen, Edder wat men vor-holen bofes deyt, 
dat he dat fynem abbete fegghe vnde nicht vor-hele mit der lütteren 
5 bycht. Dar-to fo manet vs de fcrifft vnde fecht: „Opene godde 
dynen wech, vnde hope an on !“ vnde auer: „Bichte/ godde, wente 
fyn gnade ys ewich.“ Ok fecht de prophete: „Myne miffeda*t de 
dede yk dy, here, openbare, Vnde myne funde ys mek alle tyd 
wedder, vnde hebbe nicht be-hud myn vnrecht. Ek fede: ek wil 
1 0 bychten myne funde vn de vnrecht, vnde du heft vor-gheuen de 
bosheyt myner funde.“ 

D E fefte grad der otmodecheyt ys, dat men in aller bofheyt edder 
fnodecheyt fek mene vnde fpreke, vnde to allen den werken, 
de om be-volen werden, reke fek vnwerdych vnde vnnutte, vnde 
fpreken mit dem propheten: „Ek byn to nichte bracht vnde wufte 
15 deffes nicht. Ek byn ghe-maket by dy alfe eyn ve, vnde ek byn 
alle tyd myt dy.“ 

D E feuede grad der otmodecheyt ys, dat men fek nicht allenen 
vnnutte vnde boze fpreke mit der tunghen, funder dat men des 
lo*ue van ganfer ynnicheyt fynes herten, vnde otmodegen fek mit 
20 dem propheten vnde feggen: „Ek byn eyn worm vnde nicht eyn 
mynfche, vnde eyn vor-dreyd der lüde, vnde eyn vorwarpynghe 
des Volkes. Ek byn ghe-hoget vnde otmodeghet vn de fchendet.“ 
vnde auer: „Id ys mek, here, gud, dat du mek heft ghe-otmodeghet, 
vp dat yk lere dyn ghe-bod.“ 

25 D E achtede grad der otmodecheyt ys, dat men io nicht en do wen 
dat de mene regele des clofters ghe-bud vnde der mefter bylde. 

D E negede graed der otmodecheyt ys, dat men de tunghen ftylle, 
vnde fwyghe, vnde hebbe fyn ftylniffe, vnde fpreke nicht, went 
men one vraghe; wente „mank velen worden“, alfe vns de fcryft 
30 fecht, „fo vlud men nicht de funde“, vnde „de wefcher wert nicht 
ghe-fchykket efte rychteget ou er der erden.“ 


Digitized by v^-ooQle 



B. 


33 


VORT-MER. 

|)e vyfte grad der othmodycheyt is, dat de brodere alle bofe 
dancke/z, de en to fynem herten kome/z, edder bofe dynck, de 
he hemelyken hefit ghe-dan, myt othmodygher bycht fyneme abbete 
nycht en helet. To duffen dynghe/z manet vns de fcryfft vnde 
fpryckt: „Openbare gode dynen wech, vnde hope an on!“ vn de 
echt: „Bychtet gode, wente he gud is, vn de fine barmhertycheyt 
ewych is.“ vn de echt fpryckt de prophete: „Mynen breke hebbe 
yk dy wytlyck ghedan, vnde myn vnrecht hebbe yk nycht bedecket. 
1k fprack: Ik wyl myn vnrecht gode kundyghe[n] 1 wedder my 
fulue/i; vnde du vor-gheueft my de funde mynes herten.“ 

VORT-MER. 

D E feyfte grad der othmodycheyt is, eyn broder fyck ghe-noghen 
led in aller fnodycheyt vn de vor-worpen dynghe/z, vnde to allen 
dynghe/z, de ome werden ghe-hete/z, alfe eynen 2 bofen vn de 
vnwerdyghen werk-man fyck be-wyfen; vnde fpreckt myd dem 
Propheten: „Ik byn to nychte worden vn de wuftes nycht, alfe 
eyn vnuomuftych deer by dy, vnde bliue yu//zmer by dy.“ 

Van der othmudicheyt. 

D E feuede grad der othmodycheyt is, dat men fyck alle// luden 
vor-worpener vn de fnoder nycht allene myt der tunghen edder 
myd den worden bewyfet, funder ok van yn-wendygher begherynghe 
des herten louet, vnde othmodyghe fyck myt dem propheten vn de 
fpreke: „Ik byn en worm vn de nycht eyn my/zfche, feyn lafter 
der lüde vn de eyn vor-warpynghe des Volkes. Ik byn ghe-hoghet 
vnde ghe-othmodyghet vnde ghe-honet“; vnde: „id is my gud, 
dat du my ghe-othmodyghet heffft, vp dat yk lere dene bo a de.“ 
ße achte grad der othmodycheyt ys, dat eyn monnyck nycht en 
deyt, wen dat de ghe-mene regule des clofters bud, edder dar-to 
der ouerften beide manet. 

ße neghede grad der othmodycheyt ys, dat eyn mo//nyck fyne 
tunghen van fpreke/zde be-ware, fyn fwyghe/zt, wente dat men 
ome wes vraghet; Alfe de fcrift wyfet: „In uele fpreken mach 
men nycht vleyn de funde“; Vnde: „de uele fprekende man 
wert nycht ghe-|recht-verdyghet vp deme ertryke.“ 


[Bl. lila] 


5 


10 


[Bl. 111b] 
15 


20 


[^ Bl. 112 a] 
25 


30 


35[fB1.112b] 


1 Hs. kundyghe . 2 Hs. eynem. 


3 


Digitized by v^-ooQle 



34 


A. 


J)E teynde grad der otmodecheyt ys, dat me« nicht lichte vnde 
alle tyd be-rede fy to lachende; wente yt is be-fcreue«: »De 
dore er-hoghet fyne ftemmen, wen he lachet.* 

JJE elfte grad der odmodicheyt ys, wen de monnek fprykt fachte, 
5 ane lachent, mit vrochten vnde otmodecheyt, vnde io redelke 
wort fpreke, vnde fy in der fte/nmen neyn roper; alfo dar fcreuen 
fteyt: »De wyfe wert be-kanttelek in den cleynen worden.“ 

[Bl- 99a] J)E twelfte grad der otmodycheyt ys, dat de monnek nicht allene 
myt dem lychammen wyfe de otmodycheyt al den, de on feyn, 
io ok in den werken; In dem hufe des bedes, In dem clofter, In dem 
garden. In dem weghe, In ackere, edder wor he fyd, gheyt edder 
fteyt, fo fy he io alle tyd mit ghe-negedem houede, vnde fla fyne 
oghen dal to der erden, vnde dunke fek alle tyd fchuldich in fynen 
funden, vnde wone, wo he alle tyd fta vor ftrenghen rychte vnfes 
15 heren goddes, vnde feghe dat, dat 1 de openbare funder 2 fprykt in 
dem ewangelio, de fyne oghen to der erden hadde: »Ek funder 
byn nicht werdych, leue here, dat yk myne oghen vp-heue to dem 
hymmel“; vnde ok myt dem propheten: „Here, yk byn ghe-krum- 
met aller weghen vnde otmodeghet.“ Wan den eyn monnek al 
20 deffe graed der otmodycheyt up-ftyghet, fo kumpt he drade to 
der leue des heren, de den vrochten vt-driuet, fo de leue wullen¬ 
bracht wert, fo dat he alle deffe ftucke wulbrynkt an arbeyt, alfe 
yfft dat om van der nature an-ghe-boren fy, vor-middelft eyner 
guden wonheyt vnde van dem lüften der doghede; de vfe here 
25 rychtet wyfen fyne werkynghe, de dar nu ghe-reyneget ys van 
den lafteren vn&e den fu[n]den 3 mit dem hylgen geyfte. 




B. 


35 


VORT-MER. 

JJe teynde grad der othmodycheyt is, dat men nycht lychtferych 
fy vnde berede to lachende, alfe dar ghe-fcreuen is: „de dore 
hoghet fyne ftemne in dem lachende.“ 

|)E eylfte grad der othmodycheyt is, wan ein monnyck fpreckt, dat 
. he fachte vnde ane lachen, othmodychlyken, myt fwarheyt, vnde 
kleyne vnde redelke wort fpreke, vn de fy nycht lut vn de ropende 
in fyner fprake; Alfe dar ghe-fcreue« is: „De wyfe wa*rt be-kant 
in körten worden.“ 

Van der othmodicheyt. 

J|E twolffte grad der othmodycheyt is, dat eyn monnyck nycht 
allene myd dem herte«, funder ock myt deme licha/nme de 
t othmodycheyt be-wyfet den, de on an-feyn; dat is: in deme 
arbeyde, in dem bede-hufe, yn deme cloftere, yn deme garde«, 
yn deme weghe, yn deme ackere, edder wor he fyt, gheyt edder 
fteyt, fcal he neghe« fyn houet vnde flan fyne oghe« yn de erden 
\nde dencke« fyck fchuldych fyner funde, vn de be-trachte, dat he 
alfe yn der fulue« ftunde fcholle werden ghe-bracht vor dat ftrenghe 
rychte godes, vnde fpreke io dat, dat de apenbar funder, dar-van 
men lefet yn dem ewa/zgelio, fprack, do he fyne oghen Hoch yn 
de erden vn de fede: „here, yck funder byn des nycht werdich, 
dat ick myne ogen erheue to deme hemmele“; Vn de echt myt 
dem propheten: „Ick byn ghe-kruwmet vnde ghe-othmodyghet 
alle weghe“. So wan de monyck alle duffe grad der othmodycheyt 
hed up-ghe-fteghe«, fo ku/npt he to-hant to der vullen-kome« 
Ieue godes, de dar vth-driuet den vruchten, myt der he alle dinck t 
de he vor nycht 1 ane vruchte« tghe-dan hefft, beghynnet ane 
yennych arbeyt alfe van naturen van guder wanheyt to donde, 
nycht van vruchte« der pyne, funder van der leue vtifes here« 
ie/u chr//fi, myt guder wanheyt vn de wolluft de[r] - doghede; de 
de god yn fynem werck-ma«ne, de reyne is van funden, myt 
deme hylghen gheyfte werdycheyt to bewyfende. 


5 


(Bl. 113al 
10 


[f Bl. 113b] 
15 


20 


25 


[f Bl. 114a] 


30 


VIII. 

Wan den godliken anmachten. 
n wynter-tyd, dat if van aller hylghen daghe we«te to pafche«, 
na der prouinghe der redy'licheyt fo fchal me upftan tin der 35[+Bl.U4b] 


1 nycht ; t über der Zeile. * Hs. de. 


3* 


Digitized by VjOOQle 



36 


A. 


in der 1 achten ftunde der nacht, dar-na en luttek myn der myddel- 
nacht ghe-flapen werde vnde en luttek vor-dawet. Dat na der 
metten ouer yft, Dat werde van den broderen in-ghe-denet in dem 
bede, der lectien, der be-trachtynge. Dan van pafchen to aller 
5 hylgen dach fo werde alfo de metten temperet, dat eyn luttek 
vnderual holden werde, dat de brodere mögen körnen to ore/n 
be-houe; Vnde to-hant fo volghen de laudes, De men fcal be- 
ghynnen, fo yd daghet. 

IX. 

WO VELE SALME ME LESEN SCAL TOR£ METTEN. 

10 \A/ynter-tyd, fo dat verfch vor-ghe-fproken ys „Deus, in ad- 
iutoriu/ra meu/n in-tende“, So werde ghe-fproken drye „Do¬ 
mine, labia mea apmes“; Dar-na de drydde falme „ Domine , quid 
mnltiplicati funt“ Vnde „gloria pafti“; darna de falme „Venite, 
exultemns“ mit eyner antiphona; Dar-na eyn ymnns; Dar-na fes 
15 falmen myt ant/phonen Vnde eyn verfykel; Dar-na, wen de ghe- 
funghen fynt, fo gheue de abbet den feghen. Wen fe denne 
fytten in den ftolen, fo werden ghe-lefen dre lectien, dar-vnder 
dre refponfor/a ghefungen, vnde to dem dridden refponforio 
finget men „gloria patr/\ Wen he dat an-heuet, fo ftad fe alle 
20 vp vntme ere willen der hylghen dreualdecheyt. 


[t Bl. 99b] Vnde hir fwerden ghe-lefen de boke beyde des olden vnde des 
nyen teftamentes der 2 gotliken war-fettinghe, Sünder ok or be- 
dudinghe, de van den erbaren vnde ghe-loueghen vederen ghe- 
maket fynt. Na den dren lectien fo volghen fes ander falmen mit 
25 „alleluia“. Dar-na volghet eyn capyttel, Dar-na eyn verfykel, 
Dar-na „kyrieleyfon“, vnde de metten werde fo ghe-endet. 


X. 

Wo DE METTEN DES SOMERS SCHAL GEHOLDEN WERDEN. 

'an pafchen wente to aller hylghen dach werde al deffe mate 
ghe-holden, alfo we feghet hebben, an dat de lectien v/nme 
1 der über der Zeile. * Hs. des. 


Digitized by VjOOQle 



B. 


37 


achteden ftunde der nacht, dat men eyne kleyne wyle na myt-nacht 
rowe, vnde alfo vor-douwet up-ftan. vn de de tyd, de dar-bouen 
ys, de fcollen de broder tobrynghen myt falteren lefen vn de hilgher 
lectien vn de hilgher betrachtynghe. Van pafchen wente to aller 
hylghen daghe fchal men alfo de metten-tyd metyghen, dat men 
eyne kleyne ftunde 1 , dar-an de broder moghen gan to erem ghe- 
make der nature, vn de tho-hant de laudes beghynnen, wan yd 
beghynnet to lychtende. 

IX. 

Wo UEI.E S AI,MEN ME LESE AI SCHAL THO OER METTEN. 

IN wynter-tyd to dem erften fchal men fpreken: „Dens, in ad- 
1 iutoriu/n meu/n intende! Dom/ne, ad adiuuandu/n me feftina!“ 
Dar-na fchal men lefen: „Dom/ne, labia mea aperies, & os meu/n 
annunciabit laudem tua/n.“ dat fchal men lefen drie. dar-na fchal 
men lefen den drydden falmen, dat is „domine, quid multiplicati 
funt“, myd deme verfche „Glor/a pn/ri“, dar-na „Venite, exultemns“, 
edder fynghen. Dar-na fchal men finghen den ympnu/n. Darna 
schal men lefen fes falmen myt oren antyphonen. dar-na fchal 
men fpreken eyn verfyculu/n. dar-na fchal de abbet geuen fynen 
feghen den, de dar lefen de lectien. der men dre lefen schal des 
werkeldaghes vn de drey refponforia dar-to fynghen; to duffen 
lectien fcolen de broder fytten. men na dem dridden refponforio 
fchal men fynghen „glor/a po/ri“. Wan men dat beghynnet, fo 
fchollen de broder upftan van eren ftolen vn de nyghen dorch de 
ere vnde werdycheyt der hylghen dreualdicheyt. 

JJe boke de[r]- olden ee fchal men lefen to der metten vn[de] 
ock de[r] 3 nyen ee vn de ore be-dudynghe, de dar befcreuen 
hebben de alder groteften lerer vnde vedere der hylghen kriftenheyt. 
Na duffen dren lectien myt eren refponforien fo fchal men echt 
fes falmen, dar men to fynghen fchal „alleluia“. Dar-na fchal 
men lefen eyn capittel vte den epiftolen Sunte Pawels en-buten 
Vn de eyn vorficulu/n vn de „kyrieleyfon“, vnde alfo endighet fyck 
de noctumen. 

X. 

CA PITTU LU Af DECIMUAf. 

V an pafchen wente to alle godes hylghen daghen fchal men 
holden de fuluen tale der falmen, funder allene dat men nene 

1 Das Verb des dat-Saizes fehlt. ’ Hs. de. * Hs. vn ock de. 


Digitized by 


Google 


5 

[Bl. 115 a] 
10 

15 

20 

[Bl. 115b] 

25 

BO 

[Bl. 116 a] 

35 



38 


A. 


der körten nacht willen nicht fculle[n]‘ werden ghe-lefen, Sünder vor 
de dre lectien lefe me eyne ftedes vt dem olden teftamente. Na 
der volghe eyn verfykel; Dar-na „kyrieleyfon“ kort; Vnde dat 
ander werde er-wullet, alfo vore-fproken ys, dat ys: nummer myn 
5 den twelt falmen fchult werden fungen. 


XI. 

De[S] j sondages, wo men dewne DE METTE/V holdew scal. 

An dem fondaghe fo fteyt men vro'er vp to der metten, vnde 
werde de fulue mate ghe-holden, dat ys fees falmen, alfo hir 
vor-fproken ys, Dar-na eyn verfas. Vnde wen fe de/me fytten, 
10 fo werde ghe-lefen in dem bok iiij lectien mit veer refponforijs. 
An dem verden refponforio fynghet men „gloria patri“. Wen men 
dat an-heuet, fo ftan fe vp. Na den lectien volghen auer fees 
falmen myt antiphonen vnde eyn verfus alfo dar-vor. Dar-na fo 
werden auer lefen veer leccien vnde iiij refponfor/a fungen alfo 
15 dar-vor. Dar-na dre cantica van den propheten mit „alleluia“. 
Vnde wen den dat verfykel fproken ys, vnde abbet den feghen 
geuen had, fo werdet ghe-lefen veer lectien van dem nyen tefta- 
mente alfe dar-vor. dar na den iiij refponfon/s fo heuet de abbet 
an den ympnum „Te deum laudamns“. Dar-na lefe de abbet dat 
20 ewangelium; dar-to ftaed fe alle mit eren vnde mit vrochten. Wen 
de den ghe-lefen ys, fo antwerden fe alle „Amen“. Dar-na fo 
hefft c abbet an „Te decet laus“. Wen den de feghen ys ghe- 
geuen, fo ht..et men an de laudes. Alfodan wyfe den der metten 
fchal fcheyn beyde wynter vn[de] 3 fommer an dem fondaghe, Id en 
25 fy auer dat duffe mette vor-fpadet werde, des nu/nmer fcheyn 
moyte, dat men de lectien mofte vor-korten edderdelen; fo fchal 
men wul-don dar-vor in dem bedehufe. 

XII. 

Wo DE LAUDES AM SONDAGE SCHULLE/V SUNGEN WERDEN. 

An dem fondage to der laudes werde to dem erften ghe-fproken 
30 de falme „de«s miferea/«r noftri“ lenkfem an antiphen; Na 

1 Hs. fculle. ’ Hs. De. * Hs. vn. 


Digitized by v^-ooQle 



B. 


39 


dre 1 lectien en left in deme boke dorch de körte der nacht, 
Su/rder vor de dre lectien fchal men enbuteu 2 lefen eyne körte 
lectien vte deme olden teftameute. Dar-na volghe« fchal en kort 
refpouforiu/n; dat ander fchal men holden alto-male, alfe hyr vor- 
ghe-fecht is, dat is, dat me nu/nmer-mer myn wan twelff falmen 5 
to den noctumen en lefen, ane den falmeu „Do/n/ne, quid multi- 
plicati funt“ vn de „venite, exultemus do/n/no“. 


XI. 

WO MEN DES SONDAGHES I)E METTE.V HOLT. 


[Bl. lltib] 


D E . S . fondaghes fchal me« tytlyker upftan to der metten. Dar-aff 

fchal men fholden duffe mate, dat is, men lefe fes falmen io[tßl.i 17a] 
vn de eyn uerficulu/n. Vn de wan de brodere fitten yn eren ftolen» 
fo fchal men lefen veyr lectien vn de fynghen veyr refpo/iforia 
vn de na dem verden 3 verfche „Glor/a“. Vn de wan men dat be- 
ghynnet, fo fchollen fe up-ftan myt erwerdicheyt. Na den veyr 
lectien fchal men echt lefen fes falmen myt oren antyphone«, vn de 15 
dar-na veyr lectien myt oren refpo/iforien; dar-na dre cantica, dar 
men to fynghe« fchal „alleluia“, dar-na eyn verficulu/n, vn de be- 
nedictien, vn de veyr lexien van der nyen ee. Dar-na fchal de 
abbet te-tenghen „Te deu m laudamus“. Dar-na fchal he ock lefen 
dat ewaugeliu/n; dar fchollen de brodere to ftan myt vrochten 20 
\nde myt erwerdycheyt. wan dat vte is, fo fcollen fe alle fprekeu 
„amen“-. Dar-na fchal de abbet betenghen den ymnu m „Te decet 
laus“. 


Duffen orden fchal men holden to der nacht-metten allens beydde 
fommer-tyd vn de wynter-tyd, Id en were, dat doch nycht enfchee, 25 
dat men fpade upftunde vnde de lectien vorkorten fcholde. Dat 
men doch degher be-waren fchal, dat des nycht enfchee. Vn de 
efft dat fcheghe dar-bouen, fchal de dat beteren gode yn dem 
köre, van des weghe« de vor-fumy e nge queme. 


XII. 

Wo MEN DE LAUDES HOLDEN SCHAL. 

,es fondaghes to der laudes fchal men lefen den falmen „D^us 
mifereatur no/ifri“ ane anthyphone flychtes en-wech; Dar-na 


[BL 117b] 

30 


1 dre am Rande nachgetragen. * Am Rande teilweise fortgeschnitten: meori 
= memori[ter]. * Hs. verder. 


Digitized by v^ooQle 



40 


A. 


[+B1. 100 a] 


5 


10 


15 


20 


dem „mifeiwe mei, deus“, „Confitemi/zz“, „Deus, deus meus“, 
t„Benedicite“, „Laudate dominum de celzs“ mit „alleluia“; Dar-na 
eyn lectie vt der hemelken openbari/zgen, eyn cleyn R efponforium, 
Eyn verfus, vnde „benedyctus“, „kyrieleifon“, vnde endet fek. 


XIII. 

Des WERKEN-DAGES, WO ME KENNE DE LAUDES HERAN SCHAL. 
An den werkendaghen werden de laudes alfo began. Dat ys: 

to dem erften „Deus, in adiutor/um“, „Deus miferea/zzr no//ri“, 
den falme/z en luttik vor-teen alfe an dem fondaghe, dat fe alle 
mögen körnen to „mifer ert mei, deus“, de mit eyne/zz antiphen 
fchal werden funghen; Dar-na twene falme/z, alfe de weken ouer 
ghe-fchikket fynt; Dar-na eyn canticum, alfe men to rome fynget; 
Dar-na „laudate“; Dar-na eyn cappittel des apoftoles, dat refpon- 
for/um, De y/zznus, Dat verfikel, „Bened/'cAis“, antiphen, „Kyrie- 
leyfon“, vnde werde den alfus vor-wullet. 


Vnde dat pat er nofter fchal alle tyd to dem leften der laudes fo 
fproken werden on allen to hörende van dem pryer vmme der 
fchande willen, de dar waffen; Vnde werden der wort var-mand, 
de fe fpreken: „vnde vor-gyff vns vfe fchult, alfe we don vnfen 
fchuldeners“; vnde keren fek van foda/znen lafteren. An den ande¬ 
ren daghe-tyden werde dat fulue bed an dem leften fo fproken, 
dat fe alle weghe antworden: „Sed libera nos a malo!“ 


Digitized by v^-ooQLe 


B. 


41 


„Miferere mei, d^ns“; Dar-na „Confitemini domino", de dar fteyt 
vor „brati i/n-maculali“; Dar-na „Dominus, d eus m eus", denne 
„B^n^dicite“, denne „Laudate dominum de celzs“; Dar-na dat 
capittel vte deme boke der openbaringhe; Dar-na eyn kort refponfo- 
riu m\ Dar-na den ympnunz vn de eyn verficulunt; Dar-na 1 „Bene- 
dictns“ vn de „kyrieleyfon“; vn de den if id vor-wllet. 

XIII. 

Van der laudes des vverkei.daohes. 

IN den werkeldaghen fo fchal men holden de laudes alfus. To 
1 dem erften fchal men lefen des mandaghes: „D^ns mifereatur 
noftxi", „Miferere mei, dcns“, „Verba mea“, „Dixit iniuftus“; Des 
dynfcedaghes: „Judica me, deus", „Miferere mei, deus, miferere 
mei“; Des myddewekens: „Exaudi, de«s, oxationem mea m, cu m 
de-precor“, „Te decet“; Des donredaghes: „Domine, deus falutis“, 
„Domine, refugiu/n“; Des Frydaghes: „Notns in iudea, deus", 
„Bonu/n e/t conWtexi domino"-, Des fonnauendes: „Domine ex“, 
tden leften, \nde dat canticunz „Audite, celi“, dat men delen fchal 
in twe gloria. Wente in den anderen daghen holt men iowelk 
canticunz vth den propheten, Alfe id holt de romeffche kerke. dar-na 
fchal men lefen „laudate dominum de celis“. Dar-na fchal men 
lefen eyn Capittel vt Sunte pawels epiftolen, eyn kort refponforiunz, 
den ymnunz, eyn verfykel, „Benedictus“ myt der antyphen, de 
dar to-hort, „kyrieleyfon“, fo is id vor-wllet. 

JJyr fchal men merken, dat men alle daghe to der laudes vn de 
to der vefper fchal men 2 lefen dat pater noftex lüde, dat fe 
dat alle hören, vmme der dorne der ergerynghe wyllen, de dar 
hemelken mochften waffen in deme herten, dorch ghe-lofte, wan 
wy fpreken: „vor-gyff vns vnfe fculde, alfe w>e vor-gheuen vnfen 
fchuldeners“, moghen vns lütteren van den breken. men to den 
anderen tyden fo fchal men dat fulue „patex noftex “ fpreken 
ftillyken, funder dat lefte del fchal me lüde fpreke[n] 3 , alfe: „Et ne 
nos inducas in te/nptacionenz“, dat van en alle werde ant-wert: 
„Sed libera nos a malo!“ 


1 Hs. Dat na. 1 men in dem rfaZ-Satze irrtümlich zwei Mal; ähnliche 
Wiederholungen sind oft in der 11s. (durch Ausstreichen) verbessert worden. 
' Hs. fpreke. 


Digitized by 


Google 


5 

[Bl. 118a] 

10 

15 

[f Bl. 118 b] 


20 


25 

[f Bl. 119a] 


30 



42 


A. 


XIV. 

In HOCHTIDES-DAGEN, WO ME denne DE METTEN began schölle. 
IN den hochtydes-daghe«j alto-malen alfe van dem fondaghe 
1 fproken hebben, So werden de be-ghan, An dat de falnie/i, 
de antiphen, de verlas, de lectien, de to dem daghe hören, funghe« 
5 werden. Sünder de mate, de vor-fcreuen ys, de fchal men holden. 

XV. 

Welke tijt me Alleluia singen schulle. 

\/an pafchen wente to pynkften werde an vnderlat „alelluia“ 
fungen beyde to de« falmen vnde in den refponfonys. Auer 
va« pinkften wente to der vaften werde alle nacht to den fees 
io falmen to der metten „alleluia“ ghe-fungen; Alle daghe hütender 
vaften to den ca«tica, Laudes, pr/me, tercien, fexten, none«, „ale- 
luia“ ghe-funghe«, vnde vefper mit antiphen; De refponforia 
nu/wmer fu«der van pafche« we«te to pynkften. 


XVI. 

Wo DE GOTLIKEN WERKE DEN DACH OUER SCHULLEN SCHEEN. 

15 Alfo de prophete fecht: „Seuen malen in dem daghe fede ek 
dy loff.“ Deffer feuen hylghe ta*l wert alfo van vns wullen¬ 
bracht, ys dat wy vnfes deynftes ammecht to den fuluen daghe- 
tiden erwllen; wente van deffem fo fprikket de prophete: „Seue« 
malen fprak ek dek loff in de/ra daghe.“ Auer van der nachtiden 
[fBi.ioOh]20 fecht de fulue prophete: „To der midfdernacht ftu«d ek vp dek 
to louende.“ Vnde in deffen tyden loue [we] vnfen 1 heren vntme 
de ordeles fynes rychtes, Dat ys to den laudes-tyden, pr/me, 
te/cie, fexte, none, vefper vnde nacht-fangh, vnde ftan to mid- 
nacht vp vnde louen on. 


XVII. 

25 WO ME. VN IG EN SALME DAT ME SPREKEN SCHAL TO DEN DACHTIDEN. 
A alfe we nu hebben fecht van den metten-tiden vnde laudes to 
^ fchikken, alfo wil we nu ok fpreken van den anderen tyden. 

1 Hs. loue vnfen. 


Digitized by v^-ooQLe 



B. 43 

XIV. 

Wo MEN HOLDEN SCHAL IN DEN HOCFITYDEN DE NACHT-METTEN. 

I n den hylghen daghen vn de yn den groten feften fchal men 1 yd 
holden alfo wy fa'cht hebben van deme fondaghe, ane de falmen, 
anthyphonen vn de lectien, de dar funderlyke/i hören to den hylghen 
daghen. 


XV. 

WAN MEN „ALLELUIA“ SCHAL SYNGHEN. 

Wan pafchen wente to pyngheften fchal men ane vnderlad holden 
„alleluia“ to den falmen vn de to den refponforien. Van pingeften 
wente to dem erften fondaghe in der vaften fchal men to den 
leften fes falmen des anderen nocturnen „alleluia“ holden. Men 
alle fondaghe buten der vaften fchal men de cantica, laudes, 
prime, tercie, fexte, none myt dem „alleluia“ fynghen, men de 
vefper myt ener antyphonen. Sünder de refponforia fchal men 
nu/nmer fynghen myd dem „alleluia“, men pafchen wente tho 
pyngeften. 


XVI. 

Van godes denste in dem daghe. 

Alfe de prophete fprickt: „Souen werff in deme daghe hebbe yk 
dy loff ghe-fecht“. Duffe fouen-leyge hilghen tale wert alfo 
van vns vor-vullet, Efft we yn der morghen-ftunde (dat is laudes), 
prime, tercie, fexte, none vnde der vefper-tyd vn de co/nplete 2 de 
ammachte vnfes denyftes gode vor-ghelden; Vuente to deffen 
tyden fpreckt de prophete: „Seuen werff yn deme daghe hebbe 
yk dy loff ghe-fecht.“ Men van der nacht-wakynghe edder mettene 
fpreckt de fulue prophete: „To der mydder-nacht byn yk up-ghe- 
ftan vnde to louende dy.“ Dar-vmme in duffen ftunden loue wy 
vnfen heren vmme de rychte finer rechtferdycheyt, Dat is laudes, 
prime, tercie, fexte, none, vefper, complete, vnde ftan up des 
nachtes one to louende. 


1 Hs. met * vnde complete am Rande. 


Digitized by 


Google 


5 

[Bl. 119 b] 


10 


15 

[Bl. 120a] 


20 


25 



44 


A. 


To p/'/me werden funghen de falmen, auer 1 nicht vnder eyne/n 
gloria. De ymnus der tijde werde gelungen 1 vor den falmen; 
Dar na den falmen eyne antiphen; Dar-na dat capittel; dar-na eyn 
verfch vnde „kyrieleyfon“, vnde werde ghe-endet. ln der fuluen 
5 wis werde tercia, Sexta, nona ghe-holden, 

[Ui. toia] dat is verfch, y/nni der fuluen tijde, dre falme, capitel, vn de- verfch, 
„kirieleifon“, vn de fin ge-endet. Is de fa/nmeninge grot, fo fcal me 
de tijde fingen mit antiphen; Is fe auer cleyne, fo werden fe flecht 
gefungen. De vefpere werde mit ver falmen vn de mit antiphen 
io gheendet. Nacht den falmen volge eyn capittel, eyn refpons, eyn 
ymnus, eyn verch, „Magnificat“, „pater noftex “, vnd werde alfo 
gheendet. 

[auf bi. tooii] De complete werde mit oren falmen lefen; Dar-na ymnus, Capittel, 
verfns, „kyrieleyfon“, De fegen, vnde werde fo endet. 3 

XVIII. 

[auf Bi. ioia] IN watte ordinge de falme fcullen werden ghelefen. 4 In dem 
erften in den dach-tiden allewege werde fproken dat verfch „Deus, 
in adiutorium meu/n intende (God, wes andectich an mine hulpe; 
here, ernale my to helpende)“ vnd „glor/a“, dar-na de ymnus ener 
iowelken hören. Dar-na in der primen des fondages fcal me 
20 lefen 5 veer capittel off delinge des cxvni fpalmes. In den andern 
hören, dat is der tercien, fexten edder none, dre capittel offt de¬ 
linge des fuluen cxvni fpalmes fcullen werden lefen. To der 
primen des mandages werden iij ps alme ghelefen, dat is de erfte, 
de andere vn de de fefte. Vn de alfo ouer alle dage to der pnmen 
2.j wente to dem fondage werden ghelefen nacht ordunge iij ps atme 
wente to dem xix fpalme, Alfo dat de ix pfalm vn de xvij ghedelet 
werden in twe glorias. Vnd? fchal“ aldus fcheen, dat de fondages- 
mettene alwege van dem xx falme 7 an-heue. To der tercien, 
fexten vn de none des mandages ix capittele, dede ouerlik fint 
uo van dem cxvni fpalme, werden ghelefen to den fuluen 7 hören, to 
ener iowelken iij capittele. 


1 auer und der tijde werde ge/ungen am Rande nachgetragen. * vnde 
über der Zeile. 8 Auf Bl. 101a: De complete werde myt dren falmen fclicht 
ane antifene gheendet, Dar-na eyn ymnus, capittel, verfch, „kirieleyfon“, de fegen, 
vnde werde alfo gheendet. 4 Auf Bl. 100b ausgestrichen: [WJE finghen alfe 
fanctws benedictws ghe-fat hat. R Hs. lefem. 6 fchal am Rande nachgetragen. 
7 falme, fuluen über der Zeile. 


Digitized by CjOOQle 



ß. 


45 


XVIII. 

Wo VELE SALME/V MEN HOLT TO DEN GHE-TYDE.V. [BL 121b] 

\/Or allen tyden fchal men beghynnen „D^us, in adiutorium 
meu/n in-tende“ vn de „glona“; dar-na den ymnu/n, de dar 
to-hort. des fondaghes to der prime fchal men holden veyr 
capittula va n dem falmen „Beati i/n-maculati“. To den anderen 5 
tyden, Tercie, fexte, none,' fchal men holden to ye-welker tyd dre 
capittula vt dem fuluen falmen „b^ati i/n-maculati“. des man- 
daghes to der prime fchal men holden dre falmen, dat is „Beatus 
v/r“, „Quare fremueru/it“, „Domine, ne in furore“, den erften. 

Alfo fchal men alle daghe de weken ouer dre falmen holden to 10 
der prime, alfo dat men den falmen „Confitebor“ vn de „Diligam“ 
jo-welken dele in twe glona; Alfo ock, dat men den erften 
nocturnen des fondaghes be-tenghe von „Dom/ne, in u/rtute“. To 
der tercien, fexten, none des mandaghes fchal men holden de 
ouer-ftellighen neghen capittel van dem falmen „B^ati i/n-maculati“. 15 


Digitized by v^-ooQLe 



46 


A. 


Hirv/nme wen vtghelecht is de cxvm falm twe dage ouer 1 , dat 
is des fondages vnd ma/idages, Denne des dinfedages tor tercie/i, 
fexten vn de none fculen werden ghefungen iii pfpalme 2 , van dem 
cxix wente tom 3 cxxvn, dat fint ix falme. Deffe negen faline 
5 fchulle« alle dage went an den fondach to ifliken tiden wedtter- 
ge-effchet werden. Dar-to alle dage fchal bewar et werden de 
eynformelike fchickinge der ymnoxum, capitel vn de verfch 4 . Vnd 
alfo fcal de fondach alwege van dem cxvm pfalme werden an- 
gheheuen. 

[Bl.ioib|io De uefper auer werde alle dage ghefungen mit iiij pfalme/i in 
guder denighe, dat is myt antifenen. de pfalme fculle« werde[n] 5 
anghehaue« van dem cix fpalme wente to dem cxlvii, vtghenome/i 
de falmen de in den me/migen hören ghedelet werden, dat is va n 
dem cxvn wente to dem cxxvn falme 6 Vn de van deme 9 cxxxiij 
15 vn de cxlij falme 6 . De anderen al fcullen werden delt tor vefper. 
Vn de nach deme dat iij pfalme eyn-breken, hir-vmme fcal me delen 
de de 6 lengeft fint, dat is den cxxxvm, den cxlm vnde den cxliiij. 
Sünder de cxvj, nacht dem he kort is, werde he toghedan dem cxv. 
Wan ghefcikket ift de ordinge der pfalme tor vpfper, dat ander, 
20 alff dat capittel, refpons, ymnus, verfch, vn de „magnificat“, fo dat 
vor-ghefcikket ift van vns, werde dat wllenbracht. To der com- 
plete alle dage fcullen de fuluen pfalme wedder ghelefen werden, 
dat is de iiij pfalm, de xc vn de de cxxxm. 

Wan aldus 7 ghefcikket is de ordinge der pfalm-finginghe van dem 
25 dage, fo fcullen de andern pfalme alle, de dar ouerlik fint, lieh 
ghedelt werden in vij metten, So dat de pfalme, de de lengeft 
weren, werden eyn twe ghedelet, vn de jo xij pfalm[e] 8 werden ghe- 
lecht to ener iowelken metten. 

[uufui. loib] 9 Dit fint wij to-varen medde bewegende: wer jement, dem duffe 
30 settinge der pfalme, de wij ghefat hebben, miffehagede, de fette 

1 ouer über der Zeile. * pfpalme ; das erste p über der Zeile. * Hs. to 
tom. 4 Deffe bis verfch am untern Rande nachgetragen statt der folgenden 
unterstrichenen (= ausgestrichenen) Zeilen: Alwege fcal me v pfalme wente tom 
fondage de fuluen hören ouer wedder lefen alfo dat me beware in allen dagen der 
ymnorum capittell vn de verfche enformlike ghefeikkinge. 6 Hs. werde. 6 falme, 
van deme, falme, und das zweite de über der Zeile. 7 Wan aldus am Rande nach¬ 
getragen. 8 Hs. pfalm. 9 Dit fint bis erwullen ; auf Bl. 100b ausgestrichen: 
To dem erften fecht he weer iemant dem duffe fettinge der falmen de we ghe 
sat hebben nicht behaghede de mach fe beet fetten vnde betrachten dat dat io 
in der weken eyn gans falter lezen werde wente de minfehe were to male in 
denfte goddes trach de dar lutteker wen eynen falter in der weken mit den 
vroleken cantiken funghe wente we lezen dat de hylghen alfe vnfe veder io by 
eynem daghe vromelken erwullet hebben Dat we laten wolde god in eyner weken 
erwullen mochten. 


Digitized by v^ooQle 



B. 47 

JJes dinxtedaghes vn de yn anderen daghen wente to deine fon- 
daghe fchal me holden to der tertien, Texten, nonen de neghen 
falmen van „Ad dominum, cum tribularcr“ wente to „Sepe ex- 
pugnauerunt“ myt oren ymnum, Capittel, verfikel, alfe hyr vor- 
ghefecht is. 


jje vefper fchal men holden myt veer falmen, de men beghynnen 
fchal van 1 „Dixit dominus “ wente to „laudate dominum de celis“, 
ane den falmen „Confitem/ni domino“ vor „Beati im-maculati“, 
vnde „Ad dominum, cum tribularer“, vn de de anderen, de men 
holt to den dach'-tyden; Alfo doch, dat me deyle deffe falmen in 
twe Gloria: „Dom/ne, probafti me“, „Benedicta dominus“ vnde 
„Exaltabo te“. Men de[n] 2 falmen „Laudate dominum, omnes gentes “ 
t fchal me lefen myt deme falmen „Credidi propter“ vnder eyneme 
Gloria. Na deme orden der vefper-falmen fchal men dat ander, 
Alfe capittele, refponforia, ymnos, verfikel vnde Antiphona, holden, 
alfe hir vor-ghe-fecht is. Men dat conpletorium fchal men holden 
myt dren falmen, de men flicht hen fchal lefen ane antiphona, 
dat ys: „Cum in-uocarem“ s , „Qni habitat“, „Ecce nunc“, 
ßlfus hebbe wy van den falmen, de men des daghes holden fchal, 
men de anderen falmen, de in deme falter ftan, de fchal men 
deylen in feuen nacht, alfo dat men io des nachtes twelff falmen 
lefe; vnde de dar lengeft fynt, de fchal men deylen in twe gloria. 
Dar-bouen mane wy: eft iemant were, deme deffe deylinghe der 
falmen myfhage, dat betere he, alfo befcheyden, dat me alle 


1 van, dach am Rande nachgetragen. * Hs. de. ’ Hs. in-uocaren. 


Digitized by 


Google 


[Bl. 122a] 

5 

[Bl. 122 b] 

10 

[+B1.123 a] 
15 

[Bl. 123 b] 
20 



48 


A. 


fee bad, is dat he ed anders richtede, wa/mer in aller wife dit 
werde gemcrket 1 , dat io alle wekene eyn gans pfalter ghefungen 
werde van c vnd 1 pfalme/z, vnde des fondages fculen de pfalmen 
allewege 2 an-genomen werden van dem anbegynge 3 to der mette/f; 

5 wente de moniche bewifede« alte cleyne denfte der otmodicheyt, 
de de my n wen enen Pfalter myt den andern cantiken fingen in 
allen weken, nacht dem wij lefen, dat de hilgen, vnfe veders, 
ftrengelike/i an en em dage wllenbrachten, dat wij tragen wolde 
god 4 an eyner weken erwullen. 


XIX. 

io Van der tucht, de men schal hebbeat in dem singende. 
\A/E louen de gotliken ieghenwardycheit in alten dinghen wefen 
vnde goddes ogen in allen ftydden feyn beyde de guden 
vnde bofen, Jo-doch aller meyft ane twiuel, wen we ftan in 5 dem 
denfte goddes. Hir-vmme denke we alle tid, wat de propheta 
15 fecht: „Denet dem heren mit vrochten!“ Vnde auer: „In der engel 
anghefichte fchal ek dek finghen.“ Dorch dat merke 0 we, wo dat 
we fyn in dem gotliken anghefichte vnde der engele, vnde ftan 
alfo to fingende, dat vnfe danken draghen ouer-eyn mit d er 
Hemmen. 


XX. 

20 Van der erwerdicheit des bedes. 

\A/J1 we mit erliken luden ycht fpreken, dat en do we nicht 
funder mit odmodicheyt vnde erlecheyt. Wo bylken to vlende 
vnfer aller here/t ehxiftum \efum in renecheyt vnde otmodycheyt 
vnfes herten, Vnde nicht mit velen worden, funder myt reyner 
25 andacht vnfes herten vnde der träne, de dar körnen van den ru- 
wegen herten. Hir-v/rame fo fchal dat beed kort wefen vnde reyne, 
ed en fy dat yt vor-lenght werde van der ghaue des 7 hylgen geyftes. 
Sünder in der fammi/zghe fchal men körten dat to-voren; Vnde 
wen dat teken wert ghe-dan van dem prier, fo ftan fe al-to- 
30 malen vp. 

1 is bis gemerket am Rande nachgetragen. ’ allewege über der Zeile. 
3 van dem anbegynge am untern Rande nachgetragen. 4 wolde god über der 
Zeile; am Ende steht: S equitur capitulum xix m . 6 in über der Zeile. 6 Hs. 
merke (Zeilenschluss) merke. 1 Hs. der. 


Digitized by v^-ooQle 



B. 


49 


weken eynen gantzen falter, dat is anderhalff hundert falmen, 
vth-brynghe; wente de myn lefe yn der weken wan eynen falter 
myt den cantiken, de dar to-horen, de fynt alto trach yn erer 
ynnycheyt, na dem male dat vnfe vedere alle daghe eynen falter 
Iefen, dat wy traghen wolde 1 gode yn ener gantzen weken vul- 5 
brochten. 


XIX. 

Van der tücht ijv deme denste godes. 


[Bl. 124a] 


Aller-weghen loue we godes yeghenwardycheyt vn de de oghen 
des Heren in aller ftede fcho T wen gude vnde bofe, alder-merft 
fcholle wy louen ane twyuel, dar wy ftan in godes deynfte. Hyr- 10 
vmme fcholle wy dencken dat de prophete fpreckt: „Deynet dem 
heren ynn fruchten!“ vnde echt: „finghet wyfliken!“ Vnde: .yn 
der engel anghefychte wyl yk dy louen.“ Hyr*vmme fcholle wy 
merken, wo-dane wys we vns fchollen hebben yn der yegen- 
wardicheyt godes vnde fyner hylgen engele, vnde fchollen gode 15 
alfo louen, dat vnfe herte ouer-eyn draghe 2 myt vnfer ftemne. 


XX. 

Wo MEN MYT TÜCHT VNDE YNNYCHEYT SCHAL GODE DENEW. 


[Bl. 194b] 


I ffet dat wy myd weldyghen luden wyllen fpreken, des vor-mete 

'wy vnf nycht wan myt othmodycheyt vnde myd eraftycheyt. Wo 

vele mer fcholle wy bydden den heren aller dynck myt aller oth- 20 

modicheyt vnde ynnycheyt der lutterycheyt; vnde nycht in uelen 

worden, funder yn lutterycheyt des herten vnde rouwe der tränen 

fchole we weten, dat he vns twydet. Vnde dar-vmme fchal kort 

wefen vnfe bed, yd eyn werde vor-lenget van der anwyfynghe 

gotlyker gnade, ln der famnynge f fchal men doch dat bed vor- 25[+BU25a] 

körte«; vnde wan de prior dat teyken gyfft, fo fcholle fe alle up- 

ftan. 


1 Hs. wolden. ’ Hs. draghe. 


4 


Digitized by v^.ooQLe 



50 


A. 


XXI. 

Van den deren des closters. 

[bi. 102a] [s dat de fami/ighe grot ys, fo fchal men kefen deken, De dar 
1 fyn guder orkunde, De moghen vlytich wefen ouer ore dekenye 
in allen dynghen na goddes vnde ores abbates ghe-bod. Vnde 
5 duffe dekene werden fodan ghe-koren, der de abbet fekker möge 
wefen on midde-delen fyne borden. Ok fo en werden fe nycht 
ghe-koren na orem orden, funder na orer werdicheyt vnde na 
der wifheyt orer kunft. Weret auer dat deffer welk van ghe- 
fchychtes weghen edder houard erheuen worde, Deffen fchal men 
io ftraffen wente to dem drydden male, en beterd he fek denne nicht, 
fo don men aff van dem a/wmechte; Vnde eyn ander, de des 
werdich ys, ent-fa fynen ftaed. Van den proveften fette we dat 
fulue. 


XXII. 

Wo DE MONNEKE SLAPEN SCHULDEN. 

15 r\E brodere flapen funderleken iowelk in eyn tm bedde; vnde 
dat beddewant entfa fe na der mate, alfe kome/z fynt, vnde 
na des abtes fettinge. Vnde mach it fyn, fo flapen fe alle to- 
famende in eyner feilen. Is auer de fami/zghe grod, fo flapen 
teyne edder twintich mit olden vederen, de ouer fe forghe hebben. 
20 Eyn lecht fchal alle tyd bernen in der tzellen wente des morgens. 
Ok fo flapen fe ghe-cleydet vnde ghe-gordet mit gordelen, edder 
fenen, vnde hebben der mefte nicht to orer fyden, vp dat fe fek 
in dem flape nicht wunden, vppe dat ok dat de monneke alle tyd 
fyn be-rede. Wan dat teken wert ghe-dan, to-hant ftan fe vp, 
25 vnde vorderen fek eyn vor den anderen to goddes denfte, Jo-doch 
mit aller werdycheyt. De iungeften en hebbe ore bedde nicht by 
en-ander, funder fe fyn ghe-menghet mit den olden heren. Alfe 
fe vp-ftan to dem denfte goddes, fo wecken fe fek vnder en-anderen 
togentleken, vnzme der enfchuldinghe der fclapeghen. 


XXIII. 

30 VAN DEN BRODEREN, DE VNHORSAM SYN. 

\A/Elk broder dede vreuel ys edder vnhorfam, edder murret, edder 
in ienegher fake wedderfponich worde der hylgen regelen 
edder der ghe-boden der ouprften, De werde van on na dem bode 


Digitized by v^-ooQle 



B. 


51 


XXI. 

Van den dekenne des klosterz. 

Iffet dat de famenynghe grod is, fo fchal men dekenne, dat is 
1 ammacht-lude’, feken, de gudes orkundes fynt vnde hylghes 
leuendes, de andechtych fyn vnde vlytich ouer ere dekenye vnde 
ampte yn allen dyngen na godes vnde ere abbetes ghe-boden. 5 
De amptlude fchollen alfo werden ghe-koren, dat de abbet feker 
fy fyne borfdene; vnde fe fcholen nycht werden gekoren na orem [f bi. 125b| 
orden, funder na eres leuendes werdycheyt vnde na erer lere 2 wyf- 
heyt. Iffet dat erer yennych van ghe-fchycke ynblafen wert myt 
der houerdycheyt, den fchal men ftraffen wente to dem drydden 10 
male, enbetert he fyck nycht, So fchal me on aff-fetten van deme 
ampte, vnde eynen anderen, de des werdych fy, dar-to fetten. Vnde 
van deme prouefte fette wy dat fulue. 


XXII. 

Wo DE MOjVNEKE slapen schollem 
r\E brodere fchollen flapen vppe funderlyken bedden. dat bedde- 
^ want fchollen fe entfanghen na orem orden vn de des abtes 
fettynghe. Mach yd fyn, fo fchollen fe flapen alle yn ener ftede. 
Iffet ouer dat de ueleheyt des nycht en ftadet, fo fchollen teyen 
edder twyntych myt den olde[n] 3 flapen, de erer forghe hebben. 
Eyn lecht fchal bernen in der fuluen cellen wente an den morghen. 
Kledet fchollen fe flapen vnde gegordet myt gordelen edder myt 
feien. Vnde neyne mefte fchullen fe hebben up der fyden, dat 
fe lychte nycht ge-feret werden in dem flape, Vnde dat de monnike 
alle tyd rede fyn. wan men vor-ludet, fo fchollen fe upftan vnde 
fyck fnellen to godes dernfte myt aller fwarheyt vnde houefcheyt. 
De iungeften broder fchollen nycht hebben ere bedde by eyn-ander, 
funder ghe-menget myt den olden. Wan fe up-ftan to godes 
deynfte, fo fcholen fe fyck wecken vnder eyn-ander dorch der 
flaperghen vnfchuldynghe. 


[Bl. 126 aj 
15 


20 


25 


XXIII. 4 

Waat der wise des batvnes. 


MWelk broder freuel edder vnhorfa m wert, edder houar- 
dych, edder murrenden, edder yn iennygher fake wedder- 


[Bl. 126 b| 

so 


1 Am Rande amp[t]. * Hs. lerer. 8 Hs. olde. 4 Hs. (am Rande) XXiiij . 

4* 


Digitized by 


Google 



52 


A. 


vnfes leuen heren ie/u chrz/rt to eyn tm male, to dem anderen 
male ghe-manet. Beterd he fek de/me nicht, fo fchal men on 
ftraffen openbare vor alle den broderen. En betert he fek de/zne 
nicht, vor-nympt he de fchult efte pyne, fo vnderlygghe he der 
5 lütteren fchuld. 


XXIV. 

Van der wise des Bannes. 

M a der wife dat de fchult ys, fo werde ok vor-lenghet de mate 
des ba/znes; vnde der fchulde mate hanghet an dem wilkore 
des abbetes. Doch welk broder in der lychten fchult werd ghe- 
10 wu/zden, de fchal ghe-fundert werden van dem meynen dyfche, 
In der wys dat he in dem bedehufe noch falmen noch antiphen 
[t bi. io2b] an-heue, noch ledien lefe, fo langhe wa/zt fhe de boyte wul- 
bringhe. Sin eten neme he allene na dem eten der brodere; Alfe 
etet de broder to fexten-tyd, he fchal eten to none/z-tid; Etet de 
15 broder to nonen-tid, he fchal eten to vefper-tyd, fo langhe went 
om gnade fche. 


20 


25 


XXV. 

Van der swaren schult. 

P)E broder, de yn der fwaren fchult ys, de werde ghe-fundert 
van dem dyfche vnde van de/zz bedehufe. Neyn broder voghe 
fek om in felfcop edder eme to-fprekende. He fal fyn allene in 
dem werke, dat om be-volen ys, vnde bliue in der ruwe, vnde 
wette de greffelken rede des apofteles, De dar fecht: „Alfodan 
mi/zfchen fchal men geuen dem duuel in eyne vor-derfnyffe des 
vlefches, vp dat de geyft beholden werde in dem daghe des heren.“ 
Syn etent dat do he allene, alfo ome dat de 1 abbet to-delet. He 
en werde van nema/zde ghe-feghent, noch 2 de kofte, de he yt. 


1 de\ e nachgetragen. * Hs. noch fyn eten noch . 


Digitized by CjOOQle 



B. 


53 


ftreuych der hylghen regelen vnde den boden der olden, De fchal 
werden ge-manet 1 van on na vnfes heren^bode eyns vnde 2 to dem 
anderen male, en beterd he fyck nicht, fo fchal men on open- 
barliken ftraffen. en betert he fyck denne nycht, is dat he vorfteyt 
wat de pyne is, So fchal he vnder-lyggen deme banne, dat is 
de funderynghe van deme conuente. Iffet ouer dat he des nycht 
vor-fteyt, fo fchal me eme lyfflyke pyne anlegghen, & cetera. 

XXIV. 

Van den lychten Schuldem 

Mach der mate de[r] 3 fchult fo fchal fyn de mate des bannes 
edder der tucht. der tucht mate hanghe in des abbetes 
wylkore. doch welk broder yn der lychten fchult wer ghe-funden, 
de fchal werden ghe-funder van dem ghe-meyne diffche alfo-dane 
wys, dat he in dem bedehufe nenen falmen edder antiphen an¬ 
heue vnde nene lectien lefe Wente to e^ner wullen-komener bote 
effte beterynge. Eten fchal he alleyne na der broder etende; Alfo 
yft de broder eten na der fexften, fo fchal he eten to der none; 
Eten de broder to der none, fo fchal he eten to der vefper, Alfo 
lange wente he na bequemer beterynghe gnade vynde. 

XXV. 

Van den swarem 

^e broder, de yn der fwaren fchult lycht, de fchal werden ghe- 
fundert van deme dyfche vnde bedehufe. Neyn broder fchal 
fyck ome to-voghen an felfchop noch on 4 to-fprekende 5 . He 
fchal allene fyn yn deme werke, dat ome be-ualen is, dat ys 
blyuende yn fyner bote, Vnde fchal weten dat greflyke ordel 
funte pawels, dar he fpreck, Dat eyn fo-dan mynfche wer ghe- 
gheuen deme vyende yn der helle yn der vorflyngynghe des 
vleyfches, dat de gheyft ffalych fy yn deme daghe des heren. 
De fpyfe fchal he allene entfanghen, na der mate vnde tyd alfe yd 
deme abbete gud duncket. Van nemende, de vor ome hen-gheyt, 
fchal he werden gefeghe/it, noch de fpyfe, de eme wert ghegheuen. 


1 ge über der Zeile. * Hs. vnde vnde. 3 Hs. de. * on ; der erste Buch¬ 
stabe des Wortes ist sudelig; darüber steht o. 5 to über der Zeile. 


Digitized by 


Google 


5 

[Bl. 127 a] 
10 

15 

[f Bl. 127 b] 

20 

25 

[fBl. 128 a] 

30 



54 


A. 


\ 

XXVI. 

DAT NYMAJVT SIE SCHAL TO-VOGHEN DEN VORBA7VNEN BRODERfN. 


\A/Elk broder de fek vor-mid an des abbetes heten fek to voghende 
edder to-to-fprekende dem vor-bannen broder edder brynghen 
ienneghe bodefcop, de fchal liden vnde valt in den fuluen ba*n. 


XXVII. 

5 Wo DE ABBET SCHAL SOIICHVALDICH WESEN BI DEN VOR-BANNEN 

BRODEREN. 

f^Rote forghe fchal hebben de abbet v/nme de vor-bannen bro- 
dere; Wente de feken be-dorven arcedye, nicht de funden. 
Hir-vmme fchal don de abbet alfe eyn wys arfte, vnde fchal wife 
io olde heren to dem brodere hemelken fenden, de on troften, vnde 
reyfe to odmodecheyt der bote, vnde trofte on, fo dat he nicht in 
groter wemodicheyt en be-fweret werde, Sünder, alfo de apoftel 
fecht, „De leue werde an om vor-wullet“, vnde bydden al vor on. 


Ok fchal de abbet mit allem vlite be-forghen, Dat he de fcap 
15 neyn vor-lefe, de om be-valen fynt. He fchal wetten, dat he het 
forghe entfangen ouer de feie der kranken, nicht herfcup ouer de 
funden, vnde fchal vrochten dat drauwent des heren, dat he fecht: 
„Dat gy vet fegen, dat neme gy; dat dar krank was, dat vor-worpe 
gy.“ De abbet volghe dem milden beide des milden herden, de 
20 dar xcjx fcap leed vppe dem berghe vnde gynk fokende dat eyne 
fcap, dat dar dwelde. ouer dat vor-barmede he fek fo, dat he dat 
nam vp fyne fchulderen vnde brachte dat wedder to der fchare. 


Digitized by v^-ooQle 



B. 


55 


XXVI. 

Van den, de syck to-uogen ane dat gebot des abbetes den, 

DE YN DEME BANNE SYN. 

\A/Elk broder fyck vor-meth to-to-fprekende edder to felcfchop- 
pende deme, de yn dem banne ys, ane orlof des abbetes, 
edder yennyghe bodefchop ome enbud, de fchal de fulue« 
wrake def bannes lyden. 


XXVII. 

Wo DE ABBET SCHAL SORCHÜOLDYCHT SYN VOR DE, DE IN DEME 

BANNE SYN. 

/^rote forch-uoldycheyt 1 fchal de abbet hebben by den broderen, 
de de breken; Wente yd ys neyn noet des erften den funden, 
funder de fyck ouel hebben. Dar-vmme fchal he doen alfe eyn 
wyf arfte. He fchal to en fenden hemelke troftere, dat is olde 
wyfe brodere, de dar hemelken troften den broder, de dar fweket, 
vnde reytzen on to oth-modygher beterynghe, dat he nycht en 
ualle yn groter drofniffe, funder, alfe dey apoftel fpryckt, „De 
leue fchal yn ome wllenbracht werden“, vnde fcholle alle vor 
ene 2 bydden. 

^Ente grote forchvoldycheyt fchal de abbet hebben vnde myt 
grotem vlyte be-forghe«, dat he neyn fyner fchape, de eme 
beualen fyn, vor-lefe. Wente he fchal wete[n] 3 , dat he hefft ouer 
de feken feien forghe entfanghen, nycht vor-karde herfchop ouer 
de funden, Vnde vruchte des propheten drouwe, dorch den god 
fpreckt: „Dat gy vet feghen, dat neme gy to yw; vnde dat dar 
kranck was, dat vor-worpe gy.“ De abbet fchal volgen dem 
mylden bylde des guden herdes, dede vor-leyt neghen vnde ne- 
ghentych fchape yn der woeftenyge vnde föchte eyn, dat dar vor- 
byftert was. Myt der kra[n]ckheyt 4 he fo grote medelydynge hadde, 
dat he dat nam up fyne hylgen fchuldere« vnde brachte dat 
wedder to deme anderen vee. 


1 Hs. uold (Zeilenschluss) dycheyt mit dem ersten d halb ausgewischt. 

2 ene\ der erste Buchstabe des Wortes ist sudelig; darüber steht ein ebenfalls 

undeutliches Vokalzeichen. 3 Hs wete. 4 Hs. krackheyt. 


5 

[Bl. 128 b] 

10 

15 

[B1. 129a] 

20 

25 


Digitized by CjOOQle 



56 


A. 


XXVIII. 

Van der straffinge der, de myssedayt don. 


VA/Elk broder vaken ftraffet wert vmme fyne miffedayt vnde weyt, 
wat ban ys, Is dat he nicht en beterd, fo fchal men one 
fdan mit dem beffem. Beterd he fek nicht hir-na, vnde mit ho- 
5 moyde wel de werk befcherme/z, dat nummer en fche, fo do de 
abbet alfe eyn wif erfte: Hed he om to-boden de falue der er- 
maniwge, de arcedye der hylghen fcryfft Vnde to leften den brant 
[+ Bi. io3a] des ba/znes edder de vor-fdiedynghe vnde fde fleghe der beffem, 
vnde fud, dat alle fyn vlyd nycht en hilpet, fo do he dat mer ys 
io vmme ere, vnde bidde de broder alle-be-dillen, dat fe bydden 
vnfen heren god, de alle dynk vor-mach, alfe den heyl der feken 
brodere. Is dat dat noch nicht en hylpet, fo fnyde he aff dat 1 
wule van dem funden, alfo fprykt de apoftel: „Dryvet dat bofe 
van iu!“ vortmer: „fchedet de vnfalige fynen wech, fo fchede!“ 
15 vppe dat nicht dat koghefche fcap vnreyne make den ganfen herde. 


XXIX. 

EFFT ME OK SCHULLE WEDDER-NEMEJV DE BRODER DE ÜT DE/M 

CLOSTERf GHAN. 

VA/Elk broder vmme fyner egen fchande willen effte lafteres 
willen vlud vt dem cloftere edder vor-worpen wert, Wel he 
20 wedder-kome/z, fo loue he erften betery/zghe alle der laftere, dorch 
de he ut-ghe-gan ys. Vnde de/zne werde he in den leften graed 
entfangen; fo mach men fo prouen fyne otmodecheyt. Is dat he 
dar-na wedder vt-gheyt, fo werde he alfo drye entfanghen. Dar- 
na mer fo wette he, dat om nenerleye wys werd ftadet wedder- 
25 kome/zt in de fammizzge. 


XXX. 

Van der straffinge der kynder eddaa daa iu.vgestan. 
Aller-leye alder fchal hebben fyne mate; vmme dat wente de 
kynder vnde jungeften edder de nicht wetten, wat de ban ys 
edder fyne pyne, wen de miffe-don, de werden caftyghet myt velem 
30 vaftene edder ghe-dwu/zgen myt fcarpen fleghen, vp dat fe io 
moghen fund werde/z. 

' dat] t über der Zeile. 


Digitized by v^ooQle 



B. 


57 


XXVIII. [Bl. 129b] 

Van den, de vaken straffet werden vn de syck nycht 

ENBETEREN. 


\A/Elk broder de vaken ghe-ftraffet wert vmme fyne myffedaet ( 

Iffet dat he ock vorbannen ys, vnde en betert he fyck nycht, 
fo fchal men one grote plaghe anlegghen, dat is myt beffemen- 5 
fleghen to ftraffen. En beterd he syck nycht, vn de fwel lychte [fBi. 130 a] 
myt homode fyne wercke befchermen, def nycht en fchee, So fchal 
de abbet doen alfe eyn wyfz arfte: hefft he ome an-ge-lecht de 
falue der manynghe, de arftedye der hylghen fchryfft vnde to 
leften den brant des bannes edder de beffeme-flege, vnde fuet, io 
dat fyn vlyt nycht vort en gheyt, So do he fyn vnde aller broder 
beth vor one, dat god, de alle dynck vor-mach, werke heyl vnde 
falicheyt by deme krancken brodere. Iffet dat he nycht alfo 
ghe-funth wert, So fnyde he aff dat bofe, Alfo de apoftel fpryckt: 

„Sundert dat quade van yw.“ Vnde echter: »Gheyt de vn-louige 15 
en-wech, fo ga he en-wech“, Dat eyn kranck fchap alle dat vee 
nycht vor-derue. 


XXIX. 

EFFT MEN DE BRODERE, DE VTH DEM CLOSTER GAN, SCHAL WEDDER 

ENTFANGHEN. 

\A/elk broder vt deme clofter en-wech gheyt edder vor-worpen 
wert, wyl he wedder-komen, fo loue he alder erft vulle 
beterynghe des ghe-brekes, dorch den he en-wech is ghegha*i»; 
vnde alfo fchal me one wedder ent-fanghen yn den leften grad, 
dat fyn othmodycheyt alfo ghe-prouet werde, gheyt he ouer 
dar-na vth, fo fchal me one fo drye entfanghen. Dar-na fchal 
he weten, dat eme vorfecht wert de ynghanck wedder-to-komende. 


[Bl. 130b] 
20 


25 


XXX. 

Wo MEN DE KYNDER SCHAL TUCHTEGEN. 

Alle older vnde vor-nufft fchal hebbe/z fyne eyghenen mate; 

dorch dat wan de kyndere edder de iungheften brodere, edder 
de nycht vorfta*n können, wo grod de pyne des bannes is, wan 30 
de breken, fo fchal men fe pyneghen myt velen vaften edder myt 
fcharpen fleghen, dat fe fund werden. 


Digitized by v^-ooQle 



58 


A. 


[fBl. 103b] 


XXXI. 

Van deme kelnere des olosters. 

^E keiner des clofters, de ghe-koren wert van der fa/zzmy/zghe, 
de fy wys vnde van guden olden zeden, vorfychtech, nycht 
houerdech, Nycht drouech, Nycht vnrecht, Nicht trach, nicht vm- 
bederue, Su/zder goddevrochtech, de aller famy/zghe fy alfe eyn 
vader. He fchal forchuoldich wefen. an des abbetes bod fchal he 
nicht don. wat om be-volen ys, dat be-ware he. Der broder der 
en be-droue he nicht. Bede ychtes-welk broder wat van om vn- 
redelken eddeT vnordelken, dem weygher he mit odmodicheyt. He 
be-ware fyne feie, vnde denke der wort des hylgen apofteles: „De 
dar wol fchaffet vnde denet, de werfft fek fuluen eyne/z guden 
grad.“ Mit allem vlite fo be-forge he de kranken, de kynder, de 
gefte, de armen; wente ane twyuel vor alle deffe dynck mod he 
rede gheuen in dem daghe des rychtes. Alle de vad des 1 clofteres 
vnde alle dat ghe-re®de, dat fchal he alfo bewaren alfo de hilgen 
vate des altares. He en vor-fume nicht. He en fchal nicht ghyren. 
He en fy neyn vor-fwynder, Neyn affdreger des clofteres fcha't; 
Sünder alle dynck dat do he fmedliken vnde na des abbetes 
ghe-bode. 

De odmodecheyt hebbe he leff vor allen dinghen. Wen he des 
gudes nicht hed, fo geue gude wort, alfo dar fcreuen ys: „Dat 
gude wort geyt vor alle gaue.“ Dat om de abbet be-valet, dat 
be-ware he, vnde forghe dar-vor, vnde vor-heue fek nicht. Den 
brodemi geue he wat on bord an vortoch, dat fe nicht werden 
ergert, vnde denke an de gotlike« wort, wat de vor-denet, de dar 
ergert eynen fyner mi/zften. Ok ys de fami/zge grod, fo geue me 
om eyne/z hulpen, vp dat he mit der duld moghe vor-wullen fyn 
a/nmecht. To voghen tyden geue wat men geuen fchal, vppe dat 
nema/zt be-drouet werde edder in dem hufe des heren vnghe- 
rauwet fy. 


XXXII. 

VAN DEM YSERN TAUWE EDD£7? andern dingen des closters. 
rvEs clofteres ghe-rede an yferai tauwe edder ander dynges, 
dar men mede arbeyd^/ 1 , dat be-fe de abbet vnde be-vele dat 

1 des, aus der verbessert. 


Digitized by 


Google 


B. 


59 


[Bl. 131a] 


10 


15 


XXXI. 

Van deme kelner des klosterz. 

TV keiner des klofters fchal werden ghekoren vt der fa/nmenynge, 

L ‘ / wys, van guden feden, metych, vor-fychtych, nycht vratzich, 
nycht houerdych, nicht vnwerfem, nycht vnrecht, nycht trach, nycht 
fpylderen effte vor-dommeren 1 , funder gode-fruchtych, de alle der 5 
fa/nmenynge fy alfe eyn vader. he fchal hebben forge to allen 
dyngen. ane des abfbetes bod fchal he nycht doen. wat men [Bi. 131 b] 
ome heyt, dat beware he. de broder bedroue he nycht. Welk 
broder de lychte dat vnredelyck is byddet, deme vor-fegge he 
dat redelken myt othmodycheyt, vnde bedroue ene nycht myt 
vorfmadynghe. Syne feyle be-ware he, vn de dencke dat de apoftel 
fpryckt: „De dar wol denet, de kryget fyck fuluen enen guden 
grad.“ De feken, de kyndere, de geyfte, de 2 armen fchal he hebben 
yn groter forge vnde vlyte, Vnde wete funder twyuel, dat he van 
on allen rede geuen fchal yn deme iungheften daghe. Alle vate 
des klofters fchal he bewaren alfe de hylgen vate des altares. he 
fchal nycht vor-fumen. he fchal nycht ghyrych fyn noch fpilderen des 
clofters fchattes; Sunde alle dynck fchal he dom metlyken vnde 
na deme heyte des abbetes. 

0e othmodycheyt fchal he hebben vor alle dynck; vnde dar he 
des gudes nycht en hefft, dar fchal he gude antworde geuen, 
alfe dar ghe-fcreuen is: „de gude rede gheyt bouen de beften 
gaue.“ Allent dat ome de abbet beuelet, dat hebbe he vnder 
fyner forghe; dat ome wert vor-boden, dat late he. Den broderen 
geue he ere ghefetten prouende ane vor-toch, dat fe nycht ge- 
erghert en werden, Vnde dencke uppe de wort vnfes heren, wat 
de vor-denet, de de ergert eynen fyner mynften vnder-faten. ys 
de fa/nmenynge grod, fo fchal me ome hulpe don, dat he myt 
fachten mode fyn ampt vor-wulle. To bequemen tyden gheue 
men dat men gheuen fchal, vnde effche dat men hebben fchal, 
vn de bidde dat to byddende is, dat nemant bedrouet werde yn 
deme hufe godes. 

XXXII. 

Van deme uetouwe vn de anderem dynghe.v des klosterz. 

D al gud des clofters an yferen touwen, an clederen vnde an 


Bl. 132 a] 


B 


25 


80 


[Bl. 132 b] 


anderen dynghen fchal de abbet be-uelen alfo-danen broderen, 
Hs. vor do * (Zeilenschluss) meren. 2 Hs. der , 


35 


Digitized by 


Google 



60 


A. 


to hudende den broderen, der leuent vnde zede he wys ys; vnde 
deffes ghe-rede hebbe de abbet eynen breff, vp dat de brodere 
io wetten, wat fe geuen vnde nenien. We auer vnreynleken handelt 
des clofters dynk, de werde ftraffet. En beterd he dat nicht, fo 
5 lyde he de boyte. 


XXXIII. 

EFFT DE MOjVNF.KE WAT EGHENS HEBBEN SCHULI.EN. 

WOr alle dynck der funde eghenfeop werde warleken van dem 
monneke meden, alfo dat dar nemant noch gheue noch neme 
an des abbetes willen vnde wulbort, edder ychtes eghen hebbe, 
io Noch boek, noch tafelen, Noch gryffel, Noch neyn dynk, Noch 
eghen willen; wente fe oren lychammen nicht mögen in egener 
walt hebben, Sünder alle des he be-hoyuet, des fchal he hopen 
to hebben van dem vader des clofteres. Ok ys nemant ychtes- 
wat to hebben des d[e] abbet 1 nicht en gyfft edder ok to-led. Alle 
15 dyngh des clofters fchollen wefen meyne, So dar fcreuen ys, vnde 
neman mach fpreken: „dat ys myn.“ 1s auer dat iemant worde 
wunden in deffer funde edder laftere, de werde eyns edder twye 
ghe-manet. betert he fek nicht, fo lide he des clofteres edder der 
regelen boyte. 


XXXIV. 

20 EFFT DE BRODERf LIRE VE LE NOTROFFT NEMEJV SCHULI.EN. 
Alfe dar fcreuen ys: „Na eynes iowelken notrofft wert yt ghe- 
delet.“ Dat en fpreke we nicht, dat men de perfonen vd-kefe 
eynen vor den anderen, funder me fchal merken de krancheyt. 
De dar myn be-ho'uet, de danke dem fcypper vnde be-droue fek 
26 nycht. De auer mer behoyuet, de erheue fek nicht in der kranc¬ 
heyt, funder he odmodege fek to der gnade; fo blyuet alle de 
lede-mate mit vreden. Vnde be-ware io dat, Dat neyn murrent 
en fche vmme ienegerleye fake willen mit worden edder mit teken. 
ft bi. io4a] fWe dar-ane breke, fo mofte he don de lychten fculd. 


1 Hs. d abbet. 


Digitized by VjOOQle 



B. 


61 


van dem leuende vnde feden he feker fy, dat fe dat bewaren, 
vnde uth-don vnde wedder-nemen. dar-up fchal de abbet hebben 
enen breff, dar-ynne fta, wat me vth-do, vnde wat me wedder- 
neme. We vnreynlyke« edder vor-fumelken handelt des clofter 
dynck, den fchal me dar-vmme ftraffen; vnde betert he fyk nycht, 5 
fo Ichal he vnder-lygghen der regulen tucht. 


XXXIII. 

YFFT DE MONERE SCOLLE/V WAT EGHENS HEBBEN. 

Wor allen dinghen fchal me dat lafter der eghenfchop myt der 
v wortelen vth-then van deme cloftere, dat nement fyck vor-mete 
ycht to gheue/ide edder tho nememle ane ghe-hete des abbetes, 
noch nycht eghe/is to hebbende, noch bok, noch tafelen, noch 
gryfel, noch altes nycht. Wente noch lycha/n, noch eghe/i wyllen 
fchal en broder hebben in fyner ghe-walt, Sünder alle wat ome 
no e d if, fchal he werden hopende van deme vadere des dofters. 
vn de nycht fcal he hebben, dat de abbet nycht ghe-gheuen hefft 
edder nycht tho-ghe-laten hefft to hebbende, Sünder alle dynck 
fcholle ghe-meyne fyn allen, vn de nement fchal fpreken, fdat if 
fyn eyghen. Weret dat yemant ghe-funden worde deffeme fchallick- 
haftighen laftere, de fcal warden ghe-manet eyns vnde ouer eyns. 
En betert 1 he fyck nycht, fo fchal me one beftraffen. 2 


[Bl. 133a] 


10 


15 

[fBL 133 b] 


20 


XXXIV. 

EFFT MEN LYKE NOTTROFFT SCHOLLE NEMEN. 

Alfe dar ghefcreuen is: „aller-malkeme wart gedeylet, alfe eme 
** noet was.“ Dar fegghe wy nycht, dat men fcholle uth-kefen 
de perfonen, funder prouen de krancheyt vnde nottrofft ftycheyt; [+bi. 134 a 
Alfo de myn be-dorfft, de dancke 3 gode, vnde werde nycht be- 25 
drouet; de de mer be-deruet, de oth-modyghe fyck vor fyne 
krancheyt, Vnde erheue fyck nycht vmme de barmherticheyt; vnde 
alfo bliuen alle ledemate in vrede. Bouen alle dynck fchal men 
bewaren, dat dat ouele der murrynghe nycht up en fta dorch 
iennighe-leye fake wille[n] 4 noch an worden, noch an werken, noch 30 
an teyken. we dar-an wert ghe-funden, den fchal men fcharpe 
tuchteghen. 


1 das letzte t rot. * be über der Zeile. 3 Hs. danckede . 4 Hs. wille. 


Digitized by v^.ooQle 



62 


A. 


XXXV. 

Van den weken-deyners de/? koken. 
r\E broder denet fek vnder anderen, alfo dat fek nemant mach 
entfegghen van der koken denen, ed en be-neme krancheyt, 
edder de in groten werken be-kunzmert ys; wente hir-mede wert 
5 groter Ion ghe-wunnen. Den kra/zken fal men hulpe don, vp dat 
fe nicht don mit vor-droten. Is de faminghe grod, fo fy de keiner 
vor-draghen des denftes der koken, Edder we eyn ander nutter 
edder grotter werk hat, alfe hir vor-facht ys. De anderen de denen 
fek vnder en-anderen in der leue goddes. De van der koken vt- 
10 geyd, de make reyne in dem fonnauende: De dwelen, mit der de 
brodere de hende vnde voyte droghen, de wafche he; De vad 
fynes denftes de antworde he dem kelnere gans. De keiner ant- 
worde fe deme, de to der koken yn geyt, dat he io wette, wat 
he geue vnde neme. 


15 Dede denen fchal, de neme eyne ftunde vor dem etene mixt, brod 
vnde drynken, vppe dat he den broderen moghe denen ane murrent 
vnde ahe vor-droten. An den hilgen daghen fo beyden fe wente 
to der myffen. De de koken dan hebben edder don fchullen, 
to-hant an dem fondaghe, wen de laudes vte fynt, in dem bede- 
20 hufe fo werpen fe fek vor de faminghe vnde bydden fe vor fek 
bydden. De vd der weken geyd, de fpreke dyt verf: .Benedictas 
es, domine“ &cetera. alfe dat drye fproken hat, fo neme he den 
feghen vnde ga. auer de yn-geyd, De fpreke: »Deus, in adiutoriunz 
meunz &c etera. dat werde ok drye ' fproken van on allen, vnde 
25 neme den fegen vnde ga yn. 


XXXVI. 

Van den kranken broderen. 

WOr allen dynghen vnde ouer alle fake fchal me forghen vor 
V de kranken, vnde fchal on denen alfe denz hylgen je/u chxifto. 
Wente he fecht: „Ek was krank, vnde gy quemen to mek“. vnde: 
30 »dat gy eyn ent mynenz minften doyt, dat do gy mek.“ ok fo fchullen 


Digitized by v^.ooQle 



B. 


63 


XXXV. 

Van den, de dar denen to reuenter. 
rv broder fchollen fyck vnder eyn-ander denen, alfo dat nemant 
fy vor-draghen des amptes des co/zuentes, id be-neme eme 
kranckheyt, edder he fy bekümmert an groten faken edder noth; 
Wente dar-an vor-denet men groter Ion. Den krancken fchal me 
hulpe don, dat fe nycht dat myt drofniffe doen; Sünder fe fchollen 
alle hulpe hebben na der mate der fammenynghe vn de deme 
ghe-leghe der ftede. 1s dat de fammenynghe grot is, fo fchal de 
keiner wefen vor-draghe« der koken-denfte, edder, alfe wy fproke/z 
hebben, de dar groter nuth mach fcheppen 1 . De anderen fcholen 
lyck deynen myt gantzer leue vnder eyn-fander. De dar denet 
hefft de weken auer, de fchal des fonnauendes reyninghe don 
dwelen, dar de brodere ere hende vnde vote mede droghe/z fchal. 
he wafche de vote der brodere; fchal beyde de de weke/z ghe-denet 
heft, vn de de de weke/z deynen fchal, wafchen. De uate eres 
denftes fchollen fe reyne up-anwarden deme keiner, de fe auer- 
doen fchal deme, de denen fcal, dat he wete, wat he vth-do, vnde 
wat he wedder ent-fanghe. 

0e denere fchollen ene ftunde vor etende nemen brot vn de beyr, 
dat fe moghe/z ane murringhe vn de groten arbeyt deynen eren 
[broderen] 2 . Sünder in de/z hylghe/z daghe/z fcholle/z fe fyck ent- 
holde/z wente na der miffe. De dar denen fchollen, vn de de 
ghedeynet hebben, de fchollen in deme bede-hufe, wan de laudes 
vte fynt des fondaghes, bydden, dat men vor fe bydde. Vn de de 
ghe-deynet hebben de weken o»uer, de fchollen fpreken dyt verfch: 
„Benedyet biftu, here god, dat du my hefft ghe-hulpen vn de troftet 
heft!“ Dat fulue fchal de co/zuent ock fpreken drye. Vnde alfo 
fchal de neme/z den feghen, de dar vt-gheyt. Vn de alto-hant 
fpreken de dar ingheyt: „Dm/s, i n ad-iutorium meum i/z-tende!“ 
dat fe fcholle/z ock alle drye fpreken; vn de alfo neme he den 
feghen, de dar in-gheyt. 


[Bl. 134 b] 


5 


10 

[+ Bl. 135a] 


15 


[Bl. 135 b] 
20 


25 


30 


XXXVI. 

Van den krancke/v brodere/v. 

\!Ox alle dynck vn de bouen alle dynck fchal me hebben ro'ke 
der krancke/z, dat men on in der warheyt dene® f alfo chr/yfo; 


[Bl. 136a] 
[-J-B1.136 b] 


1 Hs. / (Zeilenschluss) jChcppen. * Das Schlusswort fehlt. 3 dene\ nachher 
ein halb ausgewischtes n. 


Digitized by CjOOQle 



64 


A. 


5 


10 


[Bl. 104 b] 
15 


20 


25 


merke/z de kranke«, dat men denet dorch goddes eren, vnde fe 
fchullen nicht in ouervlodycheyt be-drouen de broder, de on denen. 
Doch fchal men mit on dulden, wente van orer wegen wert groter 
Ion entfangen. Dorch dat fchal de abbet hebben groter forghe, 
dat fe nicht vor-fumet werden. De feken hebben eyne funderke 
tzellen vnde eynen dener, de fy godde-vrochtech, de ouer fe forghe. 
Dat baed hebben de kranken, wan fe des behouen. Sünder den 
funden, to-voren den iungeften, fchal men dat felden orleuen. Ok 
fo fchal me on orleuen to eten vlefch, fo langhe want fe werden 
ftark. den dar-na holden fe fek na der wonheyt. Dar-v/nme fo 
hebbe de abbet grote forghe, dat de kranken van dem keiner 
edder van dem dener nicht werden vor-fumet. Wente wad de 
jungen vor-fumen, dat tryd on an. 


XXXVII. 

Van den olden edder den rindern. 

|0-doch dat de nature 1 ouer de olden vnde ouer de kinder to 
u der barmherticheyt werden ghe-toghen, fo fchullen fe van der 
[regelen] be-rychtet 2 werden, de kranckheyt werde an on ghe-merket, 
vnde de regele werde an on nicht ftrenghe holden an 3 der lyff- 
uodinge, funder fe vor-komen ore fattenen tyde. 

XXXVIII. 

Van den lesere de weken ouer. 
r^Er broders dychf fchal nicht wefen ane lectien. Nicht van der 
fchicht wegen neme eyn dat boek vnde leze, Sünder de dar 
lezen fchal de weken, de heue an des fondag«. Vnde deffe foyke 
ore alle beed na der miffen, dat vnfe here van ome kere den 
geyft des houardes, vnde fchal an-heuen dyt verfch: „Donwne, 
labia“; vnde drye dat werde van on allen fproken. Wen den de 
feghen gheuen ys, fo ga he vnde leze. Vnde to dyfche fwycht 

1 nature; r über der Zeile. 1 Hs. van der be rychtet. 9 Hs. ad an. 


Digitized by 


Google 



B. 


65 


wente he wert fegghende: „Ik hebbe kranck ghe-wefen, vnde [gy 1 ] 
quemen to my“; vnde : „wat gy hebben myner mynften ene/n 
ghe-dan, dat hebbe gy my ghe-da®n.“ Men de krancken fcholen 
dat prouen, dat men one dene in de ere godes, vnde fchollen 
nycht myt orer ouerflodycheyt de brodere be-drouen, de ene 5 
deynen. doch fo fchal me id duldichliken lyden, wente groter 
Ion kryghet men van on dar. Dar-umme fchal grot forghe wefen 
deme abbete, dat de krancken nycht vor-fumet werden. De 
krancken brodere fchollen hebben eyne funderlyke cellen edder 
hufz, dat one to-ghe-achtet fy, vnde eyne[n] 2 godefruchtyghen 10 
deyner, de de vlytich vnde forchuoldych fy vmme fe. Wan fe bades 
be-deruen, dat fchal men ene be-reyden. Men den ghe-funden 
vnde alder meyft den iunghen fchal men dat feldener orleuen. 

Vlefch eten fchal men den krancken vnde den ouer-krancken 
orleuen, Wenfte dat fe to reke werden. Men wan id myt o®n [fBi. 137a] 
beter wert, fo fchollen fe fyk alle ent-Holden van vlefche na erem 
plech-fede. Grote forghe fy deme abbete, dat de krancken van 
deme keiner vnde eren deyneren nycht vor-fumet en werden; 
wente id ome to 3 -hort, wat van den jungheren wert ghe-broken. 


XXXVII. 

Van den olden vn de van den kynderen. 20 

Alle mynfchlike fcal to barmherticheyt werden ghe-toghen yn 
den olden 4 vnde kinderen; doch fo fchal fe be-forghen de 
mefterfchop der regulen. Men fchal an on prouen de kranck- 
heyt vnde nycht en holden de ftrengicheyt der regulen an eten 
vnde an dryncken, funder fe fchollen vor-komen de ghe-fetten tyd. 25 


XXXVIII. [Bl. 138a] 

Van dem leser der weken ouer. 

r^er brodere tafele efte difch fchal nicht wefen ane lectien. Nicht 
van de[r] 5 fchicht weghen dat en neme dat bock vnde lefe, 

Sünder de dar lefen fchal de weken ouer, de heue an des 
fondages. Wn de deffe de bidde aller erer bed na der miffen, 30 
dat god de here van eme kere den gheift des houardes, Wn de 
fchal an-heuen dyt verfch: .Domine, labia“; vnde drie ouer werde 
dat van allen fproken. Wan denne de b^n^dictio gheuen iz, fo 


1 gy fehlt. * Hs. eyne. 8 to über der Zeile. * Hs. olde olden. a Hs. de. 

5 


Digitized by 


Google 



66 


A. 


tnen, fo dat neme/zt hord werde wen de lezer, vnde fchycken 
vnder fek alfo, dat nema/zt wes be-houe to effchen. Jo-doch we 
be-houet wes, dat werde mer ge-efchet mit teken den mit fte/zzmen. 

6 Ok mach nema/zt vrage/z effte fegghen, vp dat nemazzde ge-gheue/z 
werde orfake, Id en fy dat de pryer vmme beteringe wyllen wolde 
en luttek fpreken. Deffe lezer, eer he be-ghynt dat lefent, fo 
neme he mixt dorch de hylgen communyen, vp dat om dat 
vaftent to fwar nicht en werde. Dar-na ete he mit den koken 
vnde mit den deneren. De brodere lezen nicht altomale, funder 

10 de je/zne, dede 1 mögen beteren de anderen. 


XXXIX. 

VAN DER MATE DER SPISE. 

\A/E louen, dat to der degelken maltyd noch fy, wen twe 
pulme/zta werden foden in allen manden, ed fy to fexten-tyd 
edder to nonen-tyd, vmme der mi/zfchen kra/zckheyt: efft eyn den 
15 des eyne/z nicht en mo L 'ge, dat he werde fpyfet vazz dem anderen. 
Hir-vmme fo is no e ghe alle den broderen twe ghe-foden mofe. 
Synt auer gard-krude, fo fyn de dat drydde. Eyn ghe-weghen 
broed ys noch an dem daghe, wen men eyns yt edder twye. 
Scollen fe twye eten, fo werde des fulue/z brodes de drydde 
20 deyl ghe-hud wente to dem aue/zt-eten. 1s auer dat arbeyt groed, 
fo ys dat des abbetes macht, eft he dat oken wol. De ouer-a'd 
fy nicht mank den mo/zneken, wente ed en ys dem my/zfche« 
alfe v/zbequeme alfe de vraef, alfo v/zfe here ghe-fproken hat: 
„Seed, dat iuwe herte nicht be-sweret werde mit dem vrate edder 
25 dru/zke«heyt!“ Den iu/zgeften broderen werde duffe mate nicht 
ghe-holden, funder my/zner, alfo dat fpylde in allen dyngen werde 
be-ward. Des vlefches-eten fo mide/z fe fek, an de to-male kranck 
fynt. 


XL. 

Van der mate des drynkens. 

(fBl. 105a] iowelk hat gaue van godde, eyn fus, de ander fo. Hir- 

vmme fad twyerleye mate van vns der lyffnery/zghe ouer de 


1 Das zweite de nachgetragen. 


Digitized by C^ooQle 


B. 


67 


gha he vi \de lefe. vn de ad me/zfam werde ghe-holden fu/zzmum 
filenciu/zz, fo dat dar nement ghe-hort werde wen de ‘dar lift; 
vn de wes nod iz tho etende vn de tho drincke/zfde, dat fchicke/z 
fe under fick, alzo dat nement wes be-houe tho efchende. Jo- 
doch wede wes be-houet, dat werde mer ghe-efchet myd tekene/z 
wart mid der ftempne. ök en mach nement vraghen efte wes 
fegghen, vppe dat nemende gheue/z werde orfake tho fprekende, 
Id en fy dat de prior v/nme beteri/zghe willen wolde en weynich 
fpreken. Deffe lefer de neme en mixtu/zz, er he tenget tho 
lefende, dorch der hilghen co/nmunien willen. Dar-na ete he 
myd den koken vnrfe myd den deneren. De brodere de en lefen 
nicht 1 altomale fecu/idum ordine/zz, fu/zder de jennen, de de moghen 
beteren de anderen. 

XXXIX. 

Wan DER MATHE DER SPYSE. 


\A/y louen, dat tho der degelken maltid en-noch fy twe pul- 
menia vmme de ma/znichuoldicheit der kra/zckheit: Ift en des 
eyne/z nicht en muchte, dat he de/me werde fpyfet van dem 
anderen. Hir-v/zzme fo iffet en-noch alle den brodere/* twe ghe- 
faden mofe. Synd ouer gardenkrude 2 , alze erwete/z edder appel, 
fo fy dat dat drudde. Eyn ghe-weghen brod, en pu/zt brodes, 
iz en-noch an deme daghe, wa/mer dat me enfz id efte twye. 
Schulle/7 fe twyge ethen, fo werde des fulue/z brodes de drudde 
del ghe-hud wente tho dem aue/zt-ethende. Ifz ou er dat arbeyt 
grod, fo iz dat jn def abbetes macht, eft he dat oken wel. De 
ouer-ath efte vrafz fy nicht manket den mo/zneke/z, wente ney[n] 3 
dingh iz jn dem my/zfchen alzo vnbeqweme alze de vrafz, alze 
vnfe here ghe-fproke/z heft: „Sed, tdat juwe harte nicht befwaret 
werde/z myd deme vrafe edder dru/zcke/zheytl* De/z ky/zdere/z 
werde deffe mathe nicht ghe-holden, fu/zder my/zner wan den 
groteften, dat fpilde/zt werde jn allen dinghen be-ward jn aller 
meticheit. De veruotighen der dar fchullen fe fick aller-dinghe 
van ent-holden tho ethende fu/zder de knellike/z vn de de krancke/z. 

XL. 

Wan DER MATHE DES DRANCKES. 

Cyn juwelk had eyne ghaue va n gode, de eyne alfus, de ander 
alzo. Hir-v/wme fad twigerleye mathe va/z v/zfz lif-neri/zghe ou er 


1 nicht; t Über der Zeile (am Rande). * Die Silbe den über der Zeile. 8 Hs. ney. 

ö* 


Digitized by 


Google 


[fBl. 138b] 
5 

10 

[Bl. 139b] 
15 

20 

25 

[fBl. 140a] 

30 

[Bl. 140b] 

35 



A. 


6$ 

anderen, jo-doch wen we der feken krancheyt merken, fo loue 
we, dat eyne/n iowelken des dages eyn mad wynes en-noch fy. 
Dem auer god de gnade gyfft, dat he fparen kan, de wette, dat 
he dat Ion entfanghen mach dar-vor. Is auer dat der ftede notrofft 
5 effte de arbeyd des fommers mer effchet, dat fteyt in des priores 
wylkore; fo he merke bouen allen dynghen, dat nicht vnder- 
flyke de fatheyt edder vor-drunkenheyt. Wente we lezen, dat der 
wyn der monneke nicht fchulle fyn. Jo-doch dat by vfen tyden 
den monneken nicht mach werden vndefrj’-raden, So werde we doch 
10 to rade, dat we den nicht drynken to der fadheyt funder medleken; 
wente de wyn maket ok awyfech de wyfen. Dar auer de ftydde 
dat effchet, dat deffe fcreuene mate nicht mach werden wunden, 
edder myt alle nycht, fo louen fe vnfen heren, de dar wonen, 
vnde en murren nicht. Bouen alle dynk mane we de brod ere, 
15 dat fe nicht murren. 


XL1. 

In welken STUNDEN DAT de broder eten schullem 
Wan dem hylghen pafchen wente to pynxften fo eten de 
brodere to der fexten-tyd vnde me'ren des auendes. Van 
pinxften vord al den fommer ouer, ed en fy dat fe hebben grod 
20 arbeyt, edder fwar hytte fe nicht be-drouet, fo vaften fe des 
mydde-wekens vnde des vry-daghes wente to der none; de an¬ 
deren daghe fo eten fe to fexten-tyd. Hebben fe auer arbeydet 
vp dem velde, edder ys de hytte groed, fo mach men de fexten- 
tyd temperen, vnde dat fchal wefen in des abbetes vorfychticheyt. 
25 De abbet fchyck fo alle dyngh, dat de zele be-holden werde. 
Vnde wat de mo/meke don, dat fe dat an murren don. Vnde 
van des hylgen cruces daghe wente an de vaften eten fe to 
none-tyd. In der vaften wente to pafchen fo vaften fe wente to 
der vefper. De fulue« vefper fal me« fo fchikken, dat alle dyngh 
30 by daghe fche, alfo dat me nenes anderen lechtes be-houe; Sünder 
alle tyd, ed fy ymmet edder auent-eten, io fche yt by fchonem 
daghes-lechte. 


1 Hs. vnde. 


Digitized by v^.ooQle 



B. 


69 


de anderen. Jo-doch wan-er dat wy der feken kranckheit mer¬ 
ken, fo loue wy, dat eytnej/n 1 juwelcken en mathe efte en ofel 
wynes des dages en-noch fy. 2 Dem ou er god de gnade ghifft, 
dat he fick fparliken vn de metighen holden kan, de wethe, dat 
he dat Ion emfanghen mach dar-var. Iffet ou er dat tder ftede [fBi. 141a] 
notroft efte de arbeyt des fo/nmers mer efchet, dat fteyt jn des 
prioris wilkore; fo he mercke bouen alle dingh, dat nicht 
vnder-flike de fatheit edder vordrunckenheit. Wente wy lefen, 
dat de wyn der monnike nicht fchulle fyn. Jo-doch dat by 

vnfcn tyden den monneken nicht mach vnde[r] 3 werden raden, So 10 

werde wy doch tho rade, dat wy den nicht drincken tho der 

fadicheit funder metliken; Wen de wyn de maket afwyfich de 
wyfen. Dar ou^r de nod der ftede dat efchet, dat deffe fchreuen 
mathe nicht mach werden vunden, edder myd alle nicht, fo 

louen fe vnfen heren, de dar won en, vn de mnrmuren nicht. 15 

Bouen allen dynghen fo mane wy de brodere, dat fe nicht en 
murren. 

XLI. [Bl. 141b] 

In welkem STU/VDEN DAT de broder eten. 

Wan dem hilghen pafchen wente to pyngeften fo ethen de 

brodere tho der fexten-tyd vn de meren des auendes. Wan 20 

dem pyngeften vor al den fo/nmer ouer, id en fy dat fe hebben 
grod fwar arbeyd, edder fware hitte fe nicht en bedrouet efte 
be-fwaret, fo vaften fe den mydweken vnde |des vrichdaghes [fBl. 142a] 
wente tho der none; de anderen daghe fo ethen fe tho fexten-tyd. 

Hebben fe ou^r arbeydet vp dem velde, edder iz de hitte des 25 

weders grod, fo mach me de fexten meteghen, vn de dat fchal 

alto-male wefen in des abbetes willen vn de vorfichticheit. De 
abbet de fchicke fo alle dingh, dat de feie falich werden. Wn de 
wat de monnike don, dat fe dat ane mnrmurent 4 don. Wn de 
van des hilghen cruces daghe wente an de vaften ethen fe tho 30 
none-tyd. In der vaften wente tho pafchen fo vaften fe wente 
tho der vefper. de fuluen vefp^r fchal me fo fchicken, dat alle 
dingh by daghe fche, alzo dat me nenes anderen lichtes be-houe 
efte bederue; Sünder alle tyd, id fi morghen- efte auend-ethen, 
fe jo fche id by fchonem daghes-lichte. 35 

1 Hs. ey. * Hs. en ofel wynes tho mathe fy des dages en noch fy. 

Hs. die gewöhnliche Abkürzung für vnde . 1 Hs. murmure (Zeilenschluss) rent. 


Digitized by v^ooQle 



70 


A. 


XLII. 

Dat na nachtsangh nemet spreken schal. 


yv/ol dat 1 de my«fche[n] 2 fchullen fwygen to allen tyden, jo-doch 
aller meft des nachtes. Hir-vmme alle tyd, men vaste edder 
nicht — wan men twye yt, to-han twan men van dem auent-eten 
5 vpfteyt, fo fytten de broder yn eyner stede vnde lezet eyne 
collacyen, dat ys dat leuent der hylgen veder edder anders wat, 
dar-van ghe-betert werden de dat hören. Nycht werde dar ghe- 
lezen van dem olden teftame«te, wente yn der tyd en wert dat 
[+bi. 105b] nichtes fnutte de ie/znen, de dar hebben kra/zke vornufft, to hörende. 
10 Auer yd werde ghe-lezen in den [anderen 3 ] tyden. Is auer eyn 
vastel-dach, wen de vefp er vte ys, to-hant gan fe to der lectien 
der collacien, alfo we fecht hebben. Vnde wen de/z ghe-lezen fynt 
veer edder v. blede, edder wad de tyd to-led, vp dat fe alle mögen 
to der lectien kome/z, efft we were in fynem ammechte be-kummert, 
15 dat he ok to mate kome. Vnde yn folker wis to-fa/zzmezzde holden 
fe den nacht-fang. Vnde wan den de nachtfangh vte ys, fo mach 
nema/zt mer fpreken. Wert iema/zt wu/zden, de dat fwighent de/zne 
brykt, de vnder-lyghe des orden boyte, Ed en fy dat dar gefte 
queme/z, edder de abbet iemende wat hete. Vnde dat fulue fchal 
20 doch fcheyn myt fwarheyt vnde mit dem vrochten vfes leue/z heren. 


XLIII. 

Van den, de lenczem to de m deynste godes edder to der 

TAFFLEN KOMEN. 

Allfo draden alfe dat teken to 4 dem goddes-denfte ghe-hord 
# 'wart, fo late men al dat in den hende/z ys wefen, vnde lope 
25 to dem denfte goddes, funder doch myt fwarheyt, alfo dat de 
fchympelke ydelecheyt neyn orfake en vinde. Hir-vmme fal me« 
nichtes nicht laten gan vor goddes denft. We to der noctzzmen 
nicht enkumpt to dem falme« „Venite, exultemzzs domz'no“, den 
me dar-vmme fchal fyngen lengzem, Deffe fchal nich ftan in 
ho fynem grade in dem köre: he fchal ftan aller left edder dar de 
abbet dem vorfumere« hat ghe-fchykket to ftande, vp dat he 

1 Hs. Wol doch dat mit durchstochenem doch. * Hs. mynfdie. 8 anderen 
fehlt. 4 Hs. d to. 


Digitized by CjOOQie 



B. 


71 


XLII. 

|Wp DAT NA NACHT-SANCK NUAfMENT SPREKE. 

\A/uol doch dat de mynschen schulten fwighen tho allen tyden, 
jo-doch alder meyst des nachtes. Hir-vmme alle tyd, me vafte 
edder nicht — wan me twighe id, to-hant wan me van dem auent- 
etende vp-fteyt, fo litten de brodere in eyn er ftede vn de lefet eyne 
collacien, dat iz dat leuent der olt-vedere edder anders wat, dar 
me va n ghe-betert werde, de je/znen de dat hören. Nicht werde 
dar ghe-lefen van deme olden teftam^nte, wente in der tyd en 
werd dat nicht nutte tho hörende. Auer id werde ghelefen in 
anderen ftunden vn de tyden. Ifz dat ouer eyn vafteldach, tho-hand 
na der vefp er en weynich fpaciunz zo ghan fe tho-hant tho der 
lectien der collacien, alzo wy rede ghe-fecht hebben. Wn de wan 
dar ghe-lesen iz ver edder vif blade, edder wat de tyd tho-leth, 
vp dat fe alle moghen tho der lectien körnen, ift we were in 
fyne/n anzmachte be-ku/nmert, dat he ok tho mathe kome. Wn de 
|in fodelker wifz fchollen fe althomale körnen tho dem 1 nacht-fanck. 
Wnzfe wan denne de nacht-fanck vth iz, fo en wart nemende nen 
orlof mer gheuen tho fprekende. Ifft dar we vppe ghe-uunden 
worde, de de fo vormethen were vn de dat fwighent der regulen 
breke, de fcholde vnder-ligghen der fwaren wrake der regulen, 
Ed en fy dat dar ghefte quemen, vn de ift van nod weghen de 
abbet weme wat hete. Wn de dat fulue dat fchal fchen myd fwar- 
heit vn de myd dem vruchten godes in aller houescheyt. 


XLI1I. 

Van den, de tho spade kome/v tom godes-denste. 

A lfo draden alfe 2 dat teken tho deme godes-denfte ghe-hort werd, 
fo verlathen fe allent wat fe in den henden hebben, vn de 
lopen myd aller fnelheit tho deme denste godes, funder doch 
myd groter fwarheit, alzo dat de fchi/npelke ydelcheyt 3 nene 
orfake en vinde. Hir-u/nme fchal me nichtes lathen ghan vor dat 
godes-denst. Dede tho der metten nicht en ku/npt ad noetzzmas 
vigilias tho dem falmen „venite“, den me dar-u/nme fchal langh- 
fam finghen, vp dat fe dar alto-male körnen, Deffe de fchal nicht 
ftan in fynezn grade in dem köre, funder he fchal ftan alder left 
edder dar de abbet de verfumelken had ghe-fchicket tho ftande, 

1 Hs. der. 1 Hs. alfeme (beginnende aktive Konstr.). * Hs. ydelch (Z.-schl.) heyt. 


Digitized by 


Google 


[+B1. 143a] 

5 

10 

15 

[f Bl. 143b] 

20 

[Bl. 144b] 
25 

30 



72 


A. 


van on allen feyn werde, alfo langhe went dat goddes-denft vte 
ys, vnde fus fyn flapheyt myt openbarer fchult betere vnde'fche- 
me fek. 1s auer dat he vte dem bedehufe blyfft, fo ys he 
lichte eyn fodan, dat he fek wedder to flape lecht, edder fytte 
5 dar-buten vnde holde de weffcherye. Id en werde neyn orfake 
geue« dem bofen. Su/ider he ga Io 1 in den chor, vp dat he dat 
nicht al vor-lefe, vnde betere fek dar-na An den tyden des da- 
ghes. We fo late queme, dat he vor-fume den erften falmen, 
de fta in dem leften ftate, fo we vor-fproken hebbet, vnde voghe 
io fek nicht to dem chore wente to wullenboyte, Et en fy dat om 
de abbet er orleue an fyne ftydde to gande, alfo dat he dar 
mit venien boyte. To eten-tyd we to dem verfche to late ku/npt, 
fo dat fe dat verfch to-hope fpreken vnde to-fammede, De na de 
bede to dyfche gan, Deffe [werden 2 ] wente to dem anderen male be- 
15 ftraffet. Beterd he fek nicht, fo werde he nicht ghe-me«ghet to dem 
dele des mene« dyfches, funder he ete allene; vnde fyne[n] s deyl 
wynes fchal men om nemen wente to wuller boyte. Dat fulue 
[+bi. 106 a] fchal he lyden, de to dem verfche nicht en ys, dat me« left na 
dem etende. Ok fchal nema«t vor der fatten ftyd edder na 
20 ghyren na dem eten edder drinken. Is ok dat de pryer iemande 
wad bud to nemerade, vor-fmadet de 4 broder dat, wen he des 
dar-na be-gherende ys, fo fchal me om des wegeren, fo langhe 5 
wente he dat bo*t. 


XLIV. 

Wo DE VORBANNEN BRODELE GHE-NOCH DOEN SCHULLEN. 

25 \A^E v«ime der fwaren fchult wyllen wert vt dem bedehufe 
edder van dem dyfche vor-meynfa«imet 6 , In der tyd wan dat 
goddes-denft vte ys, fo fchal he fek ftrecken in de langhen 
venien vor dem bedehufe, vnde fpreke nicht, Sünder he legghe 
dat houet vp de erden vor alle der voyte, de vd dem bede-hufe 
30 gaed, vnde do dat allfo lange, went de abbet fpreke: „des ys 

1 Io aus no verbessert. * werden fehlt. 8 Hs. fyne. 4 Hs. dem. 6 fo 
langhe zweimal. B Hs. vormeyn fammet wert . 


Digitized by VjOOQle 


B. 


73 


vpp dat he van allen fen werde, alzo langhe wente dat dat godes- 

denft vthe iz, vn de fick fyner vor-ffumeniffe fcheme vn de fik betere. [fßi. usa] 

Ifz dat ou er dat he vth dem bede-hufe blift, fo iz he lichte fo-dan, 

dat he fik wedder tho fiape lecht, edder fitte dar-buten vn de holde 

fyn vnnutte fprekent; vp dat neyn orfake werde gheuen dem bofen 5 

gheyfte. Sünder he gha in den kor, vp dat he dat aller-dinghe 

nicht en uerlefe, vn de beter fick dar-ane an den anderen tyden des 

daghes: Wede fo lateft efte tho fpade queme, dat he vor-fumede 

den erften falmen in den dagelkes tyden, de fta in dem leften ftate, 

fo wy rede vor-fecht hebben, vn de en voghe fick nicht tho dem 10 

köre helpende tho finghende, wente dat he penitencien dan hebbe 

efte vulbrocht, Id en fy dat em de abbet er orlof gheue in fyne 

ftede tho ghande, alzo dat he dar p^nitencien do. Tho der maltyd 

we tho dem verfche tho lateft kumpt, fo dat fe dat verfch tho- 

fammede beden vn de tho-hope fpreken, de de na dem bede tho der 15 

thafelen kumpt, de werde tho dem anderen male beftraffet. Betört 

he fick dar nicht ane, fo en wmie he nicht menghet tho dem dele 

des meynen difckes, funder he ethe allene vn de wmle afghefcheden 

van der menfchopp; Wnrfe fyn en del wynes ffchal me eme vnder- |-;-bi. 1451>] 

then vn de nemen, Wente dat he vulle vn de' noghafitighe betheringhe 20 

hefft ghe-dan. Dat fulue fchal de lyden vn de doghen, de de tho 

deme verfche nicht en iz, dat me lift na der maltyd. Ock en 

fchal nement fo vmnethen wefen, vor der fetten tyd tho ethende 

vn de tho drinckende. Ifz dat ok dat de prior jemende wad buth 

tho nemende efte tho gheuende, v^rfmadet dat de broder tho der 25 

tyd, wen he denne des na begherende iz, fo fchal me eme des 

weygeren, fo langhe dat he dar p^nitencien heft vor dan. 


XLIV. f Bl. 146a] 

Van den, de jn den ban dan werdet. 


\A/e vmme der fwaren fchult willen werd vth deme bede-hufe 
¥ edder van der meynen tafelen vorwifet, 2 ln der tyd wan dat 30 
godes-denfte vthe iz, fo fchal he fick ftrecken in de langhen 
venien vor deme bede-hufe, vn de en fpreke nicht, Sünder he 
legghe dat houet vppe de erde vor allen erer vothe, de de vth 
deme bede-hufe ghan, vn de do dat fo langhe, wente dat de abbat 
fegghe: „des iz en-noch“. Wanne he denne tho capittel kumpt, 35 


1 Hs. zunächst vallena, dann leidlich verbessert. 2 Hs. wer vorwifet. 


Digitized by v^ooQle 



74 


A. 


noch“. Wen he den to capittel ku/rapt, fo ftrecke he fek vor des 
abbetes voyte, dar-na vor alle de faminghe, dat fe vor on bydden. 
En bud den de abbet, fo werde he in den kor entfanghen, Sünder 
nicht in fyne ordelken ftydde, wen in de dar de abbet on richtet; 
5 Ok fchal nicht an-heuen noch falme/i noch antiphen an dat 
orleff des abbetes. Vnde to dem leften aller tyde fo werpe he 
fek nedder dar he fteyt, vn de do bote fo langhe, went on de 
abbet hete vp-horen. De auer in lychter fchult wert van dem 
difche vor-menfammet, de do boyte fo langhe in dem bedehufe 
io wente an des abbetes boed, vnde do fe fo langhe, went de 
abbet den feghen geue vnde fpreke: »des ys ghe-noch.“ 

XLV. 

Wan den, de de feylet in deme godeshuse. 

\A/E anheuet den falmen edder refponforium edder antyphen, 
v edder eyn lectien left, vn de feylet dar-an, he en odmodeghe 
15 fek dar wol vor an allen, fo lyde he des orden boyte, nicht de 
fek mit odmodecheyt wel beteren, dat he vn-rame/i deyt. De 
kyndere tuchtege men vmme duffe fchult. 


XL VI. 

EFFT IEMET WAT TO-BRIKT EDD£7? VORLÜST, WO HE BOTEN SCHAL. 
\A/E in arbeyde miffe-deyt wor-ane, edder ycht to-brykt, edder 
20 wat vorluft, edder ierghen wat vorwarlofet, it fy in der 
koken, in deme kelre, in dem bakhufe, ln dem garden, in dem 
deynfte, edder jerghen, vnde ku/npt he nicht van ftund an vor 
den abbet edder vor de fammi/zge vnde bekent des, wert yte to 
wetten van eynem anderen, fo vnder-lige he der meren fchult. 
25 Is auer de fchult nicht openbare, fo fegghe he fe allene dem 
abbate edder eynem olden geyftlyken vader, de fek vnder den 
broderen kunne helen der funde wunden, nicht en-decken edder 
openbaren. 


Digitized by v^.ooQle 



B. 


75 


fo ftrecke he fik vor des abbetes vothen, dar-na vor alle de 
famlinghe, dat fe vor ene bidden. En bud denne de abbeth, fo 
werde he jn den kor ent-fanghen, Sünder nicht in fynen ordeliken 
ftad, funder dar en fde abbet hen-richtet. Ock fchal he nicht 
anheuen noch falmen efte antyphen ane dat orlof des abbetes. 
Wn de tho dem leften aller tyde fo werpe he fick nedder dar he 
fteyt; vn de de bote holde he fo langhe, wente dat em de abbet 
hed vp-horen. De ouer in lichter fchult wert veruernighet efte 
bannen van dem difche vn de van dem bede-hufe, de do nochafti- 
ghen vul efte tho bothe fo langhe, wente des abbates both iz, 
vnde de abbet ene feghene \nde fegghe: „des iz en-noch“. 

XLV. 

Wan den, de de feylet jn dem bede-huse. 
r\e anheuet den falmen edder dat responsorium edder de 
antyphen, edder eyne teerten lift, vn de feylet em dar wef ane, 
fo othmodighe fick dar wol ane vor en allen; deyt he des nicht, 
fo ligghe vnder der tuch[t]‘ der regulen. De fick nicht myd othmo- 
tdicheit wel betheren, de ligghe vnder der tucht 2 der regulen efte 
der wrake der regulen. De kynder de tuchtighe me vmme 
fodane schult. 


XLVI. 

Wan DEAf, DE WAD THO-BRICKET VN DE VOR-LUST. 
r\e in arbeyde misse-deyt wur-ane, edder ichtes tho-brickt, edder 
wef vorluft, edder jerghen wat vor-velt, id fy denne jn der 
koken, jn dem kelre, jn dem backhufe, jn dem garden, jn dem 
denste, edder in watte kunst he arbeydet, efte jn watte stede he 
wat thobricket efte Verlust efte sick wor-ane entgheit, vn de kumpt 
he denne nicht fvan ftunt an vor den abbet edder vor de famninghe 
vn de bekennet sik des, vnde ift dat van eynem anderen dem 
ouersten tho wetende wart, fzo vnder-ligghe he der fwaren fchult. 
Iz ouer de fchult nicht openbare, fo fegghe he fe allene dem 
abbati edder eynem olden gheystliken vader, de de kenne fund 
maken efte ghuden rad gheuen, vn de könne helen der funde 
wunden, vn de der nicht erdecken efte openbaren. 

1 fis. tudi, am Ende der Zeile. * tucht \ das letzte t ü. d. Zeile (am Rande). 


Digitized by 


Google 


[+BI. 1461»] 
5 


10 


15 

[f Bl. 147a] 

20 


25 

ff Bl. 147b] 


30 



76 


A. 


XL VII. 

Van DER VORKUNDI/VGE DER STUNDE DES GOD£S-DEYNST£S. 
w° de tyde werden ghe-kundeghet beyde nacht vnde dach, 
dat be-forghe de abbet. Der eyn he do dat fuluen, edder 
he be-vale dat eynem forchuoldegen broder, fo dat dat goddes- 
bi. loöiij denft to rechten tyden fwerde wullenbracht. De falmen vnde de 
antiphen heuen de broder an na orem orden na dem abbete, 
alfe on het. To finghen edder to lezen vor-mete fek nemet, 
he en kunne dat wullenbringhen, vp dat de ghe-beterd werden, 
de dat hören; vnde do dat mit odmodicheyt, mit vrochten, dem 
10 dat de abbet het. 


XLV1II. 

Van dem dachliken hantwerke. 1 
| Eddecheyt dat 2 ys eyn viend der zcle. H[i]r-vmme :t in wyffen 
ftunden fo fchullen de brod ere wefen bekümmert myt hant- 
werken vnde yn wiffen ftunden in den lectien der hilgen fcryft. 
15 We louen dat deffer beyde tyde mit duffer fettinghe fo werde 
fchicket, Dat ys: van pafchen wente to des hylgen cruces daghe, 
des morgens, wan de broder vt der primen gan, fo arbeyden fe 
vil-na wente to der verden ftunde des men be-hofft. Van der 
verden ftunde wul-na wente an de fexten-tyd fyn fe to oren 
20 lectien. Na fexten-tyd fo ftan fe vp van dem dyfche, fo rauwen 
fe in oren bedden mit grotem ftilniffe. Edder de dar lezen 
wyllen, de lefen fo, dat fe de anderen nicht wecken. Vnde none- 
tyd werde tytliker ge-dan, an der achteden ftunde; vnde wat 
denne dar-na to donde ys, dat arbeyden fe wente to der vefper. 
25 Ok ys des be-houff, fo dat de ftydde dat efchet edder de erne- 
tyd, fo dat fe fuluen fammcn de vruchte, dar fchullen fek de 
brodle nicht vmme moyen; wente aldns fynt fe werleken mon- 
neke, wente fe leuen van den werken orer hende, alfo deden 
vfe veder vnde apoftel. Jo-doch alle dyngh fchullen fcheyn 
30 myt mate vmme des wemodechen wyllen. 

yan des hylgen cruces daghe wente to der vaften fo lezen de 
monneke wullekomen twe ftunde. An der anderen ftunde fo 


1 Die Überschrift steht am obern Rande; het und LEddecheyt stehen in 
derselben Zeile. * Hs. dat dat. u Hs. Hr vm (Zeilenschluss) me. 


Digitized by 


Google 



B. 


77 


XL VII. 

WO DE TYDE WERDEN V£7 ?KUjVDIGET TO GODES DENSTE. 

\A/o de tyde werden verkundighet beyde nacht vn de dach, dat 
v * beforghe de abbet. der en he do dat fuluen, edder he beuale 
dat eynem forchuoldighen broder, fo dat dat godes-denst tho 
rechten tyden werde vullen-bracht. 1 De falmen vn de de antyphen, 
de heuen de iratres ffecnndnm ordinem na dem abbati, alfo he en 
hed. Tho finghende efte tho lefende vor-mete fik nement, he 
könne dat vullenbringhen, vp dat de ghe-beteret werden, de dat 
hören; Wn de do dat myd othmodicheit vn de myd vruchten, vn de 
weme dat de abbet hed. 


XLVI1I. 

Wan dem dachliken hantwercke. 

I eddicheit iz en vygent der zele. Hir-v/nme jn wiffen ftunden 
*“■ fo fchullen de brodere wefen bekümmeret myd hantwercke 
vn de jn wiffen ftunden jn den leerten der hilghen ferift. Wue 
louen, dat diffe beyden tyde mit differ fchickinghe fo werden 
ghe-fchicket, Dat iz: van pafchen wente tho des hilghen cruces 
daghe, des morghens, wan de broder van der prime ghan, fo 
arbeyden fe vulna wentte tho der verden ftunde des me behouet. 
Wan der erften ftunde vulna wente an de foften ftunde fyn fe jn 
der ledien. Na fexten-tyd fo ftan fe vp van der thafelen vn de 
rouwen denne jn eren bedden myd aller ftillicheyt. Edder de dar 
lefen willen, de lefen alzo, dat fe de anderen nicht weefken efte 
unrouwich maken. Vn de de none-tyd werde tydliker ghe-dan, an 
der achten ftunde; vn de wat denne dar-na tho dunde iz, dat 
arbeyden fe wente tho der vefper. Ifz des ok behof, fo dat de 
ftede dat efchet efte de armod, dat fe fuluen fammelen de vruchte, 
dar en fchullen fe fick nicht vmme moyen; Wente aldns fo fynt fe 
warliken monneke, Wente fe leuen van den wercken erer hende, 
alze deden vnfe vedere vn de de apoftele. Jodoch alle dingh fchal 
fchen myd mathe vmme der wemodighen willen, 
yan des hilghen crutzes daghe wente tho der vaften fo ftuderen 
efte fe holden twe ftunde vullen-komen leertonem. an der anderen 
ftunde fo werde de tercie ghe-funghen. dar-na fo arbeyden fe er 


1 bracht-, t über der Zeile (am Rande). 


Digitized by 


Google 


5 

f-j-Bl. 148a] 

10 

[Bl. 149a] 

15 

20 

[+BI. 149b] 

25 

30 



78 


A. 


werde de tercie funghen. Dar-na fo arbeyden fe ore werk, dat 
on be-valen ys, wente to der none-tyd. Vnde wen dat teken to 
der nonen erft wert ghe-dan, fo fcheden fe fek van dem werke 
vn(de) 1 fyn be-reyde, wen me« dat ander teken ludet. Na eten 
B fyn fe in oren lectien vnde falmen. 

JN der vaften fo fyn de broder in eren lectien wente to midmor- 
ghen. In den fulue« daghen der vaften fo nemen fe alle 
boyke vt der boyk-kamere«, fo dat eyn iowelk vd-leze. Deffe 
boyke fchal men geue« in dem ambeghynne der vaften. Boue« 
io alle dynk fo werden eyn edder twene der olden heren dar-to 
ghe-fchycket, de vmme-gan in dem cloftere, de wile de brod ere 
wefen fchullen in der lectien, So dat van fchichte neyn broder 
flapende ghe-wu«den werde, edder holden fynen wafch, vnde 
[•{•Bl. 107a] denket nicht vp fyne lectien, vnde fek fulue« |nicht ys nutte, 
15 funder he vor-keret ok de anderen. Wert deffe ghewu«den, de 
werde eyns edder twye ghe-ftraffet. Beterd he fek nicht, fo lide 
he der regelen tucht vp foda/me wys, dat de andere« vrochten 
hebben. Neyn broder hebbe warfcop mit dem anderen in vn- 
velleghen ftidden. An dem fondaghe fyn fe altomale in der 
20 lectien, an de de myt ammechte« bekümmert fyn. Wede vor- 
fumere« ys, dat he nich wel edder en mach ftuderen edder 
lezen, Dem werde alfoda«ne werk ghe-heten, dat he nicht ledech 
en fy, vnde doch mit fo fwarem werke nicht ghe-drucket werde, 
dat he en-wech vleghe. De kranckheyt fchal van dem abbete 
25 werden merket. 


XLIX. 

Van der bewaringe der vasten. 


\A/01 doch dat de mo«nek alle tyd fchal hebben eyn vafte«- 
* leuent, Sünder der ys nicht vele, dede doghet hebben. Hir- 
vmme rade ek in duffe« hylgen vertych daghen, al der anderen 
30 tyd de vor-fumet ys, in deffen daghen myt aller reynecheyt dat 
leuent be-waren vnde de v«renecheyt der funde aff-wafche«. vnde 


' Hs. vn. 


Digitized by v^ooQle 


B. 


79 


werck, dat en beualen iz, wente tho der none-tyd. Wn de wan 
dat teken tho der none-tyd erft werd ghe-dan, fo fcheden fe fick 
van dem werke vn de fyn berede, wanner dat me dat ander teke/» 
lud. Na ethende fyn fe jn erer lectien vn de falmen, 

In der vaften fyn de brodere jn eren lectien wente tho myd-mor- 5 

ghen. ln den fuluen dagen der vaften fo nemen fe alle boke 

vth der boke-kamer, fo dat juwelck vth-lefe fecandnm ordinem. 

fDeffe boke fchal me gheuen jn dem anbeghinne der vaften. Bouen [f bi. i 50 aj 

alle dingh fo werde eyn efte twe der olden heren dar-tho fchicket, 

dede vmme-ghan jn dem clofter, de wile de brod ere wefen fchullen 10 

jn der lectien, So dat van lichte neyn broder flapende ghe-vunden 

werde, edder sitte vnnutte vn de fpreke, vn de dencket nicht vp fyne 

lectien, vnrfe fy fick fulueft nicht vn-nutte allene, funder he ergheret 

vnrfe vorkeret ok de anderen. Wert deffe gheuunden, dat nicht 

mochte fchen, de werde enfz efte twyge gheftraffet. Betert he 15 

fick nicht, zo lighe he vnder der tucht der regulen vp fodane 

wife, dat de anderen dar vruchten var hebben. Nen broder hebbe 

felfchop myd dem anderen jn vor-boden tyden efte jn vnuelleghen 

tyden vn de fteden. An dem fondaghe fyn fe alto-male jn der 

lectien, ane vthghenomen de de myd ammachten bekümmeret fyn. 20 

We de verfumeme efte trach iz, dat he nicht en mach efte wel 

ftuderen efte lefen, dem werde alzo-dane werke heten, dat he 

nicht leddich en fy. Den krancken fratribns vnrfe den knelliken 

werde fo-dane werck tho-voget vnde kunft, dat fe nicht leddich 

en fyn, vnde doch myd fo-dane werke nicht befwaret werde, dat 25 

he en-wech lope efte vle; funder de kranckheit fchal ok ghe-fmer- [j-bi. ir>0b] 

ket werden van dem abbati. 

XLIX. 

Van de/? holdinohe der vasten. 

W°L doch dat de monnich alle tyd fchal hebben en vaften-leuent, 

Sünder der iz nicht vele, de de doget hebben eyn vaften- 30 
leuent tho vorende. Hir-vmme rade ik jn deffen hilgen vertich 
daghen, tal der anderen tyd de de verfilmet iz, jn deffen daghen [*bi. löia] 
myd aller reynicheit dat leuent bewaren Wn de de vnreynicheit 
der funde af-wafchen. Wnde dat denne fchut, wanner dat wy 
vnf vor allen lafteren bewaren, vn de reyfen vnfz myd weneden 35 


Digitized by v^ooQle 



80 


A. 


dat fchut denne, wan wy vs vor allen lafteren bewaren, vnde 
reyzen vs mit wenende tränen to bedende vnde to lefen vnde 
ruwe in vlem herten mit vaftene. Dar-vmme fchulle we ychtes- 
wat oken bouen vfe beed, dat we pleghen, dat ys funderlek 
5 beed, vn de teen ok vns wat aff van fprekene, van flapende, van 
etende, vp dat he en deyl moghe opperen vnfen heren godde 
mit der vroude des hylghen geyftes ok van fyn ent egen wyllen, 
Dat ys dat he aff-te van fynem lyue, vnde beyde fus myt vrauden 
des hylghen pafchen. Ok fo fchal he fynem abbete fegghen, 
io wad he godde oppert, dat id myt fyner wulbord fche vnde willen; 
wente wat ane des abbetes wlbord vnde willen fchud, dat wert 
ghe-rekent to der vor-metenheyt vnde der ydelen ere, nicht to 
dem loue goddes. Hir-vmme werden alle dynk ghe-dan mit des 
abbetes wyllen vnde wulbord. 


L. 

15 Van den broderen, de verne synt van deme bedehuse. 
|"^E broder, de verne fynt in werke vnde kunnen nichte körnen 
to rechten tyden in dat bedehuf, de don ore tyde an der 
fuluen ftydde, dar fe arbeyden, vnde begen ore kny myt dem 
vrochten goddes. alfo don ok de yn weghe fyn: de be-talen 
20 io ore tide, funder lezen fe alfe kunnen, vnde vor-fumen godde 
nicht wedder-to-gheuende dat ghe-wychte des denftes. 


LI. 

VAN 1 DEN BRÜDERN, DE BUTEN DAT CLOSTERE GESANT WERDEN. 

Bl. 1071t] tn £ b r °d er > de v/wme fake 2 willen vd-teen vnd vor-moden fek 
wedder-komen des fuluen daghes, De vor-meten fek nicht 
25 buten dem clofter eten, wol dat fe feer ghe-beden werden van 
weme, It en fy dat on de abbet dat hete. Is dat fe duffem 
anderes doyt 3 , fo vor-menfamghet werden fe. dar-vmme war 
eyn fekl 

1 Van am linken Rande. ’ fake; e über der Zeile. 8 Darauf wiederholtes 
Is dat fe deffem äders. 


Digitized by v^-ooQle 



B. 


81 


träne« tho bedende vn de tho lefende vn de ruwe v«*me vnfe 

funde i« vnfem herte« myt vaftende. Dar-u/nme fcholle wy 

ichtes-wad oken boue« vnfe beth, dat wy pleghen, dat iz fu«- 

derlick bed, vn de then vns ock af wad va « fprekende vnde fla- 

pe«de, va « etende vn de van drinckende, vp dat en juwelck boue« 5 

fyne fette« mathe myd vrigem willen, moghe öftere« vnfem here« 

gode myd der vrouwde des hilghen gheyftes, vn de ok af-the 

fik, fynen* lyue, den eghen willen, efte vnder-the fine«* lyue de 

koft, den dranck, den flap, dat fprekerat, de lichtumlicheit, vn de 

beyde ald«s myd vrowwden af 1 vn de myd begheringhe de hilghe« 10 

Pafche«. Ok fo fchal fynen* abbati fegghe«, wad he gode offert, 

dat id myd fyn er vulborth fche vn de mid fyne«* wille«. Wente 

wad ane orlof vn de vulbord des geftlike« vaderes fchut, dat werd 

ghe-reke«t tho der vermetenheit vn de tho der ydele« ere vn de 

nicht tho de«* loue gades. Hir-vmme ffo werde alle dingh ghe-dan [j-bi. i3lbj 

myd des abbetes willen vn de vulbord. 


Wan den broderen, de verne synd jn arbeide. 
r\e katres, dede verne fynt jn deth wercke vn de können tho 
rechten tyden jn dat bede-hufz nicht körnen, de don ere 
tyde an der fulue« ftede, dar fe arbeyden, vn de boghen ere kny 
myd dem vruchten godes. Alzo don ock de, de jn weghen fyn: 
de betalen ok ere tyde, fu«der fe lefen fe alze beft könne«, 
vnde verfumen gode nicht wedder-tho-gheuende dat wichte des 
denftes. 


20 


LI. 

r\e brodere, de v«*me fake wille« vth-then vnde vermoden fick [bi. 152«] 
wedder-tho-komende def fulue« daghes, de en vermethen fick 
nicht buthen dem clofter tho ethende; wol dat fe ghe-beden 
werden van weme, fo en fchollen fe des noch allike-wol nicht 
don, Id en fy dat gym de abbet dat hete. Ifz dat dat fe em 
anders dot, fo vormenfamget werden fe, dat iz dat me fe excom- 30 
municeren fchal. dar-v«*me waren fe fick! 


1 Hs. af des. 


Digitized by 


Google 



82 


A. 


LII. 

VAN DEM BEDEHUSZ DES MONSTERS. 

|™\at bedehus fy alfe men facht, vnde dar-ynne werde anders 
nicht ghe-dan edder hud. Vnde wan dat goddes-denft vte 
ys, fo gan fe vd ftilliken, fo dat dar nemant ynne bliue; Ifft 
5 welk broder, de lychte van fek fulues mer beden wel, dat de 
nicht ghe-hindert werde van eynes anderen bofheyt. Deffe au^r, 
de fus beden wyl, de fchal dat don myt entualdecheyt, nicht mit 
ropener ftemmen, fund^r myt tränen vnde mit andacht. We auer 
deffes nicht en deyt, dem werde nicht vor-orlouet to bliuende in 
io dem bedehuze, dat eyn ander, fo we vor-fproken hebben, van 
ome ychtes moghe hindert werden. Deffes io nicht en fche! 


LI1I. 

Van den ghesten, de me entfangen schal. 

A He de geffte, 1 de to den clofte/'en körnen, de werden enfangen 
alfe chri/tus, wente he wel fpreken: „Ek was eyn gaft, vnde 
15 gy entfengen mek.“ Vnde on fchal allen eren werden ghe- 
boden vnde fundez-ken den er-werdeghen vnde den peregr/men. 
Hir-vmme, wan de gaft vor-kundighet wert, fo werde om van 
„ dem prior edder van den broderen en-ieghen-gan mit allem 
ammechte der leue; vnde to dem erften fo beden fe vnde feilen 
20 fyk fo mit dem bede. Dat fulue beed werde nicht ghe-dan, fo 
langhe wente dat bed goddes werde ghe-dan, dorch den droch 
des duuels. So den dar-na werde on be-wyfet alle otmodecheyt. 
Alfe men de gefte, beyde de körnen edder gan, eret, So wert ok 
Chri/tus an one ghe-eret vnde an-bedet vnde ok an one wert 
25 enfangen. Wan he denne entfanghen ys, fo bringhe men on to 
dem bede. Dar-na fo fitte myt om de prier, edder weme de 
prier dat het; vnde dem gafte wmle ghe-lezen de gotlyk ee, vp 
dat he ghe-beterd werde; vnde fo fchal me om beden vnde don 
alle minfheyt. De prier mach de vaften breken vmme des gaftes 
30 willen, ed en fy recht vaftel-dach, den me 2 nicht breken moghe. 
Sünder de broder hebben ore wonheyt mit der vaften. De abbet 
geue den geften dat water vp de hende. Ok fo waffche he on 
de voyte vnde de famminghe. Vnde alfe de ghe-waffchen fynt, 
den fo fpreken fe dyt verfch: „Sufcepimus, dens, mi/ericordiam 

1 S e ff te > aus geyfte verbessert. a me (Zeilenschluss) me. 


Digitized by 


Google 



B. 


83 


LII. 

Wan dem bede-huse der broder. 

|">at bedehufz dat fy alze me fecht, wnde dar-jnne werde anders 
nicht ghe-dan efte hud. Wan dat godes-denft iz vth, fo 
ghan fe ftilken alle vth vn de beden gode ere; lft fwelck broder, [fBi. 152b] 
dede lichte dede, van fick fulueft mer beden wolde, dat de nicht 5 
ghe-hindert werde van eynes anderen bofheit. Deffe, de de 
ouer aldus beden wel, de fchal dat don myt entuoldicheit, 1 nicht 
myd ropender ftempne, funder myd trän en vn de myd andacht. 

We ouer des nicht eyn deyt, deme werde nicht vor-orlauet tho 
bliuende jn deme bede-hufe, dat en ander, fo wy vor-fproken 10 
hebben, van eme nicht vor-hindert werde. 


LIII. [Bl. 153b] 

Wo ME DE GHESTE SCHAL ENT-FANGHEN. 

Alle de ghefte, de tho dem dofter komen, de werde« enfanghe« 

n alze Chrr/tas, wente he wel fpreke«: Jk wafz eyn ghaft, 

vn de gy hebben my entfanghen.“ Wnrfe en fchal alle werdicheit 15 

werden ghe-boden vnrfe funderliken den erwerdighen vn de pele- 

grimen. Hir-vmme, wan de gefte vorku/idiget werden, fo werde 

en van dem priori edder van den brodere« en-jeghen-ghan myd 

allem ammachte der leue; vn de tho dem erften fo beden fe vn de 

feilen fick myd dem bede. Dat fulue ofculum dat en werde ao 

nicht gheue/i, fo langhe wente dat dat beth godes werde dan, 

dorch den droch des duuelfz. So denne dar-na jn fodaner 

grotinghe werde an en bewifet alle othmodicheit. Alzo me de 

ghefte, beyde de de komen, edder de en-wech fcheden, eret, Alzo 

werd Chtißus an ene ghe-eret vnde anbedet vn de van ene fo werd 25 

entfanghen. Wanne he denne entfanghen iz, fo bringhe me ene 

tho dem fbede. Dar-na fo litte myd eme de prior, efte weme de [+B1. 154»] 

prior dat hed; vn de dem gafte dem werde lefen de godlike ee, 

vp dat he ghe-beteret werde; vn de den dar-na fchal me em 

beden alle mynfcheyt. De prior de mach de vaften breken 30 

vmme des ghaftes willen, id en fy recht vaftel-dach, den me 

nicht breken mach. Sünder de broder de holden ere wonheit 

myd der vaften. De abbet de gheue den geften dat water vp 

de hende. Ock fo wafche he en de vote vn de de famninghe; 

1 Hs. entuoldich (Zeilenchluss) heit. 

6 * 


Digitized by v^-ooQle 



84 


A. 


tuam“. Vnd^ alder meft werde be-forghet, wo men de arme« 
r+Bl. 108a] peregrimen vnde ok de arme« lüde entfanghe, wente 1 fan de« 
wert ie/us chrißus alder meft e«tfange«. De gefte-koken de fy va« 
fek fu®luen, wente de 2 gefte kome« gar in vnwiffen tyden, de num- 
5 mer van dem clofter en fyn, ok fchulle« fe nicht vnrauwich make« 
de brod^re. In de fulue« koke« gan twene broder to de«* jare, 
dat ammecht vor-wulle«. Wen fe ok hulpe be-houe«, fo gheue 
men fe on, vppe dat fe moghen dene« an murren. Ok wen fe 
nicht bekümmert fynt, fo gan fe vd dem arbeyde, dat on be- 
10 valen wert. Vnde nicht allene an one«, fund^r men fchal dat 
ok merke« in den andere« ammechte« des clofteres: ys dat fe 
hulpe be-doruen, dat me« an gheue; vnde wen fe ok ledech 
fynt, fo fyn fe behorfam to anderen werken. Dat gafthus werde 
ok be-valen eynem broder, des zele goddes vrochte be-fethen 
15 hebbe, dar dat beddewa«t wullenkome« fy be-rede; vnde dat 
goddes-hus werde wifliken be-fad mit den wyfen. An orleff 
fchal fek to nenem felfcoppen edder to-fpreken. Is dat he om 
be-ieghent edder fud, fo groyte he on mit odmodycheyt, vnde 
bidden den feghen, vnde ga vort, vnde fegghe he hebbe neyn 
20 orleff to fpreken mit 2 dem gafte. 


LIV. 

Dat neyn mo/vneck ie/vnighe breue geuen f.dder nemew schal. 
MEnerleye wys had orleff de monnek noch va« fynen vruwden 
1 noch va« nene« mywfchen noch vnder fek fulue« breue 
edder bodefcop noch nenerleye ghaue gheue« edder nemen an 
25 dat heten des abbetes. Is dat om va« fyne« vru«de« wat ghe- 
fand wert, des en vor-mete he fek nicht to neme«de , 4 yt en 
werde erfte« dem abbete to wetende. Het he den dat neme«, 
fo fy it an fyner walt, wem he dat hete geue«; vnde broder fal 
nicht werden be-drouet, dem dat ghe-fant wert, vp dat dem 5 
duuel neyn orfake werde geuen. De dyt bod bryckt, de lide 
3 0 der regele« tucht. 

1 Hs. wente (Seitenschluss) wente. 2 de über der Zeile. s mit ; ein Grund¬ 
strich fehlt. 4 nemende ; das zweite e flüchtig aus a verbessert. 6 Hs. de de. 


Digitized by CjOOQle 


B. 


85 


vn de alze de ghewafchen fynt, de«ne fo fpreke« fe dit verfch: 
„Sufcepimus, Aeus, mlfericordiam tua m“. Wn de alder meft werden 
fe beforget, wo me de arme« pelegrime vn de ok de arme« lüde 
entfanghe, we«te an den werd de here Chri/tus entfange«. Der 
gefte koke« de fy by fick fulue«; We«te de gefte alle-weghe 
kome« jn vn-wiffen tyden, de de nnmmer van dem clofter fyn; 
Ok en fchullen fe nicht vnrouwich make« de fra/res. In de 
fulue« koke« ghan twe fra/res tho dem jare, vp dat fe moghen 
denen ane murrent. Ok wan fe nicht beku«rm^ret fynt, fo ghan 
fe vth deme arbeyde, dat en bevalen wafz, vn de arbeyden de«ne 
dar-ane dat me jum hed; vn de nicht alleyne jn eyne«r, fu«der 
me fchal dat ok merke« jn den andere« anmachte« des clofterfz. 
Wnrfe fiiz dat fe hulpe behoue« eft bederue«, dat me« en gheue 
hulpe efte do. Wn de wan fe ock leddich fynt, fo fin fe be- 
horfam tho andere« werken. Dat ghaft-hufz werde ok be-valen 
eynem broder, des zele de vruchte godes befitte, vn de hebbe 
dar bedde : want, dat vulle«-kome« fy vn de berede; vn de dat 
godes-hufz werde wifliken be-fet efte regeret myd den wyfen. 
Ane orloff fchal fick neme«t tho jum feilen efte tho-fpreke«, de 
fick des vor-mete'. Ifzet dat he eme wor bejeghent edder wor 
futh, fo grote he ene myd othmodicheit, Wn de bidde de bene- 
dictien, vn de gha vorth-an, vn de fegghe he en hebbe nen orlof 
tho fprekende myd deme gafte. 


LIV. 

Mener-leyge wifz had orlof de mo«nick noch van fyne« fru«de« 
noch va« nenen my«fchen noch vnder andere« breue edder 
bodefchop noch nenerleyge ghaue gheue« edder neme« ane dat 
hete«t vn de vulbord des abbetes. Ifz dat van fyne« vru«den 
eme wat ghe-fant werd, des en vor-mete he fick nicht 1 tho 
neme«de, id en werde erfte« dem abbati tho wetende. Hed he 
eme dat nemen, fo fy dat an fyn^r walt, wene he dat gheue; 
Würfe de \ratex , de fchal dar nicht werden ouer bedrouet, dem 
dat ghe-fent wert, vp dat dem duuel nen orfake werde gheue«. 
Ift fick we anders hir-ane entghinghe myd vor-metenheit \nde 
dit both breke, de fchal vnder-ligghe« der tucht der regulen. 

1 nicht-, t über der Zeile (am Rande). 


Digitized by 


Google 


5 

10 

[fBl. 154b] 
15 

20 

[Bl. 155a] 
25 

30 



86 


A. 


LV. 

VAN DEAf CLEDER-MEYSTERf DER BRODERf. 

|-\E cledinge werde den broderen ghe-gheuen na der woninge 
der 1 ftydde vnde na der tempereringe der lucht. Wente in 
den kolden landen be-houet man me*r, In den wannen myn; dat 
5 fy in des abbetes betrachtinghe. Wende in den tempererden 
landen fo loue we, dat eyne/n iowelken noch fy eyn kogele vnde 
eyn rok, de kogele ru» in dem winter, ln dem fommer flicht vnde 
olt, vnde en fchepeler vmme arbeydes willen, vnde dekkynghe 
der voyte, fokke. Welker varue dat alle dut fy, edder wu groff, 
10 des fchullen de monneke nicht achten, funder wu men dit negher 
kopen kan edder bofer in dem lande, dar fe wonet. De mate 
der deder fee de abbet, dat fe nicht to lank edder to kort fyn, 
funder to mate den, de fe draghen. Wen fe de nygen kleyder 
nemen, fo gheuen fe de olden vp vmme der armen willen in dem 
ffBi. 108h] kamer-houff. Ok ys noch eynem monneke ftwene rocke vnde twe 
kogelen vmme der nochte wille[n] 2 , vnde dat fe ok mögen waffchen. 
Wat hir-over ys, dat ys oumilodecheyt, vnde fchal dat bydon. 
De focke vnde wat olt ys, dat fchal men vp-geuen, wen men dat 3 
nye gyfft. Dat nedder-cleed fchal he halen vd dem kamer-houe, 
20 de wanderen wel. Wen he denne wedder-kumpt, fo fchal he dat 
ghe-waffchen wedder-draghen in den kamerhoff. De kogel vnde 
de rocke fchullen ychteswat beter fyn der, de dar vt-wanderen; 
vnde deffe fchullen fe ok halen vt dem kamerhoue vnde wedder 
dar yn-draghen. Dat beddewant fy eyn matte, eyn 4 fagen, eyn 
25 kuffen, eyn nacht-doyk. Dat bedde fchal dycke be-focht werden 
van dem abbete vmme eghenfcop willen, vp dat de wortele der 
funde werde aff-ghe-fneden. So werde alle dyngh der notrofft 
ge-geuen van dem abbete, dat ys de kogele, rok, hozen, fcho 
vnde broekgordel, meft, grifelen, natelen, dwelen, tafelen, vp dat 
30 Dat alle dingh der notrofft af-ghe-nomen werde, vnde alle tyd van 
dem abbete ghe-merket werde de fentencia des apofteles, Dat 
eynem ytliken wert ghe-geuen al des om noed was. dar-vmme fo 
merke de abbet de krancheyt der notrofftighen, nicht den bozen 
willen der nydeghen. Vnde an alle fynen ordelen fo dencke he 
35 an dat Ion des almechtig^n goddes. 

1 der-, r nachgetragen über der Zeile. * Hs. wille. * dat ; t über der 
Zeile. * Hs. et. 


Digitized by v^ooQle 



B. 


87 


LV. 

Wan der cledinghe der broder. 

|-\e cledinghe werde den brodere« gheuen na der woninghe der 

ftede vn de na der fchickinge der lucht eft des weders. Wente 
jn den kolden landen behouet me meer, ln den wermen myn; 
dat fy jn des abbates betrachtinghe. Wente an den mechteghen 
myddelen landen fo loue wy, dat eynem juwelken en-noch fy 
en koghele vn de eyn rock, De koghele ru in dem wynter, ln 
dem fommer flicht vn de olth, vn de eyn en fchepeler vmme 
arbeydes willen, Wnrfe deckinghe der vote, focke. Welcker verwe 
dat alle tyd fy, edder wo grof, des en fcullen de monnike nicht 
achten, funder wo me dat negher vn de leger kopen kan jn dem 
lande, dar fe ane wonet. De mathe der cleder dar fchal de 
abbet vor-wefen, dat fe nicht tho lanck en fyn edder tho korth, 
funder tho mathe den, de fe draghen. Wen fe de fnygen cleder 
nemen, fo don fe de olden wedder vmme der armen willen jn 
den kamer-hoff. Ok fo iz en-noch eynem monneke twe rocke 
vn de twe koghelen vmme der nachte willen, vnde dat fe ok de 
wafchen moghen; vn de wad hir-ou er iz, dat iz ouervlodicheit, 
vn de dat fchal me bydon. De focke, de fcho vn de wat olth iz, 
dat fchal me vpp-gheuen, warmer dat me dat nyghe nympt efte 
ghift. de nedder-clede fchal he halen vth dem komer-houe, de de 
vanderen wel. Wan he denne wedder-kumpt, fo fchal he dat 
ghewafchen wedder-draghen jn den komer-hoff. De koghele 
vn de de rocke de fchullen ichtes-wes beter fyn der jennen, de 
dar wanderen; vn de deffe fchullen fe ok halen van dem veftiario 
vn de dregen dat dar wedder jn. Dat bedde-wand fy en matte^eyn 1 ] 
vylt, eyn kuffen, eyn nacht-dock. De bedde fcholt dicke befocht 
werden van dem abbati vmme des eghendomes willen, vp dat 
de wortele der funde werde afghefneden. Alzo werde alle dingh 
der nottroft gheuen van dem abbati, dat iz de kaghele, de rock, 
hafen vn de fcho, gordele vnde meft, grifelen, natelen, dwelen, 
tafelen, vp dat alle dingh der nottroft af-ghenomen werde, ... 2 
de fentencia des apofteles, Dat feynem idliken werd ghe-gheuen 
al des eme nod wafz. dar-vmme fo mercke de abbet de krancheit 
der nottroftighen, nicht den bofen willen de[r] 3 nydeghen efte af- 

1 eyn fehlt. 1 Nach af ghenomen wurde werde bis werde (vgl. A.) zu¬ 
nächst ausgelassen; dann wurde das eine werde am Rande nachgetragen. ’ Hs. de. 


Digitized by 


Google 


fBl- 156a] 

5 

10 

[fBl. 156b] 
15 

20 

25 

30 

[fBl. 157a] 
35 



88 


A. 


LVI. 

Van des abbetes tafflen. 

r\Es abbetes dyfch fchal ane peregr/men nuntmer vnde ane gefte. 

Wan auer dat he nene gefte heft, wen he denne van den 
broderen laden wil, dat fchal ftan an fyner macht. Vnde io eynen 
5 edder twene der eldeften 1 de late he mit den iunghen vntme 
tucht willen vn de ere der olden. 


LVI1. 

Van den meystern-arbeiderns des closters. 

Oynt ychtefwelke meyfter-arbeyder yn dem cloftere, de don dat 
arbeyd mit odmodecheyt, fo dat id de 2 abbet bud. Erheuet 
io fek orwelk van fyner meyfterfcop, wo he dem clofter nutte fy, 
So wyfe men one dar-van, dat werk nicht to arbeydende, fo langhe 
went he fek odmodeghe. Wat men des Werkes 3 to vor-kopen . . . 4 , 
fo fee men dar-to, de dat vor-kopen, dat fe neyn vntruwe don, 
des lones icht to beholdene; vnde denken alle tyde ananye vnde 
ir> faphyres, dat van ghe-fchychte [den dot 5 ], den fe leden an dent 
lyue, dat fe den nicht lyden an der zele, de ienneghe valfcheyt 
van des clofteres faken be-gaen. Ok an dent fuluen, dat men vor- 
kofft, dat fchal me io negher geuen wen alle de werleken lüde, 
vp dat god in allen dynghen ghe-eret werde. 


LV111. 

20 Van den nygen broderen. 

\A/Eret dat eyn nyges wolde körnen to der fameninghe, dem 
fcholde me nicht lychte to-ftaden, Sunfder, alfo de apoftel 
;-bi. 100a] fecht, „gy fchult proyuen de geyfte, efft fe van godde fyn.“ 
Hir-vmme, dede fus kumpt vnde ftedleken doppet to dent in- 
25 ganghe, vnde mit fpeyen worden edder mit fmeleken wart vntme- 
dreuen, vnde na iij edder iiij daghen ys wulherdych in fyner bede 
vnde duldechleken ys draghen den be-woren in-ganck, des lat 


1 eldeften aus eddelften verbessert. * Hs. da. * Werkes ; das erste e 
aus a verbessert. 4 Das Verb (hefftt) fehlt. * den dot fehlt. 


Digitized by v^-ooQle 





B. 


89 


ghunftighen 1 . Wnde in alle fynen ordelen fo dencke he an dat 
Ion des almechtighen godes. 

LV1. 

Wan des abbetes dische. 

r^es abbates tafele fchal ane pelegrime nummer vn de ane gefte 
wefen. Wan ou^r dat he nene gefte heft, wene he denne 
van den broderen laden wil, dat fchal ftan jn des abbetes wyllen 
vn de jn fyn^r macht. Wnde jo eynen efte twe der eldesten de 
lathe he myd den jungen fra/ribus vmme der tucht willen vn de 
ere der olden. 

LVII. 

Van den ku/vstenersz des closte/?sz. 

Oint welcke meyster-arbeyder jn dem dofter, de don dat arbeyt 
myt othmodicheit, fo dat de abbet bud. Wer-heuet fick welck 
van fyn*?r mefterfchopp, wo he dem clofter nutte fy, So wife me 
en dar-van, dat warck nicht tho arbeydende, fo langhe wente dat 
he fik vm)thmodighet. Wanner dat me dat werk verkopen wil, 
fo fe me tho dem wrkopende, dat dar neyn droch efte vntruwe 
ane fche, des lones ichtes tho beholdende; Wnde dencke alle tyd 
ananye vn de faphiren, den doth, den fe leden an deme lyue, dat 
fe den nicht lyden an der zele, de de jenighe valfcheit efte vntruwe 
van des clofterfz weghen beghan. Ock an dem ffuluen, dat me 
verkoft, dat fchal me jo neger gheuen, wen ander wm-like lüde 
don, vp dat god jn allen dinghen ghe-eret werde. 


LVIII. 

WO ME DE BRODER ENT-FANGEJV SCHAL. 

»Aieret dat we nyges wolde 2 körnen tho der famnighe, deme 
fchal me des nicht lichte ftedeghen, Sünder, alze de apoftel 
fecht, „Gy fchullet prouen de geyfte, ift fe van gode fyn.“ Hir- 
vmme, de de alf us kumpt wnde ftedelken kloppet tho deme jn- 
ghanghe, vn de myd fpeen vn de fmeliken vn de honliken worden 
werd v^rwifet, vn de ift he denne na dren efte ver daghen jo vul- 
herdich [is 3 ] jn fyn er bede vn de duldich ftho draghende den beworen 
jnghanck, den fo lathe me en jn dat ghaft-hufz kleyne daghe. 

1 Hs. afghuftigighen. * wolde ; Id sudelig, zusammengeschrieben. 8 Das 
Verb fehlt. 


Digitized by 


Google 


5 

[Bl. 157b] 
10 

15 

[•{•Bl. 158a] 

[Bl. 159a] 

25 

[fBl. 159b] 



90 


A. 


me« one 1 in dat gafthus clene daghe. Dar-na fy in der novicien 
tzellen, dar he be-denke fek vnde trachte vnde ete vnde flape, 
vnde be-fchede edder gheue om eynen olden heren, de on mit 
vlyte merke, eft he ok godde werleken foke vnde behorfam fy, 
5 efft he willech fy to dem denfte goddes. Men fchal om vor- 
fegghen harde vnde fcharpe dyngh, mit den dat men to godde 
geyd. vnde louet -he 2 dar-to den ftedecheyt, So lefe me om duffe 
regelen na twe manten, vnde fegghe om: „Su, dut ys de ee, vnder 
der du denen wult; kanftu de holden, fo ga yn; Kanftu nicht, 
10 fo ga vrygelken en-wechl“ Steyt he nochten, fo bringe men on 
in dat capittel 3 der monneke, vnde fok an ome de dult; Vnde na 
vj manten fo leze men om auer deffe regelen. be-denket he fek 
vnde louet to donde allent dat men om bud, fo werde he ent- 
fangen in de fammeninghe; vnde wette van der ee der regelen 
15 ghe-fat, dat he van dem daghe mer neyn orleff het vd dem edder 
van dem doftere to ganden edder fynen hals vte dem ioke der 
regelen to fchudden, dar he fo langhe vryft to hadde. Alfe men 
on denne entfaugen fchal in dem bedehufe, fo loue he ftedecheyt 
vnde bekeringe fyner zede vnde horfam vor godde vnde fynen 
20 hilghen; efft he wan-eer anders dede, dat he fek wette vor-domet 
vor godde, den he be-fpottet. van dem louede do he bede to dem 
namen der hylghen 4 , der or hylgedom dar iegenwardech ys, vn de 
des iegenwardyghen abbetes. De fuluen bede de 5 fcr/ue he mit 
fyner eghen hand, kan he fcriuen. Kan he des nicht, fo bydde 
25 he eynen anderen, de dat do. Vnde de novicius male eyn teken 
vp den breff, edder eyn cruce, vnde legghe den deen vp den 
alter mit fyner hand. Dar-na leze de nouicins dut verf: „Sufcipe 
me, domine .“ Dat verfch de fameninghe drye antworde, vnde na 
„glor/a pa/ri.“ So ftrecke fek de nouicins vor orer aller voyte 
so funderliken, dat fe vor on bydden. vnde van dem daghe reket 
me on in der fammenynghe fchar. Hefft he ycht van dynghe, 
dat geue he den armen luden, edder he do eyne openbare gaue 
dem cloftere, vnde he fchal beholden mit alle nicht. Wente wor- 
(+bi. 109b] vmme van duffem daghe fo wette he fyfnes eghen lychammen 

1 one über der Zeile. * he über der Zeile. * Hs. capittelhus mit hus 
durchstrichen. * So wurde das zuerst geschriebene to dem hylghen name ge¬ 
ändert. * Hs. Den fulue breff den mit den beiden letzten Worten durchstrichen 
und bede de hinzugefügt am Rande. 


Digitized by v^ooQle 



B. 


91 


Dar-na fo fy he jn der nouicien cellen, dar he fik bedencke vn de 

trachte vi \de ethe vn de slape, vn de beschede efte thouoghe em 

eynen olden heren, dede eyne myd vlite merke, eft he god ok 

warliken soke vn de be-horfam fy, vn de ift he willich fy tho dem 

denfte godes vn de ok tho lydende hon-fprake. Me schal eme vor- 5 

fegghen fcherpe, herde dingh, myd den dar me mede tho gade 

gheyt. Wnrfe louet he den dar-tho ftedicheit, So lefe me em 

deffe regulen na twen manthen per ordine/n. „Su, dit iz de regula, de 

ee, vndefr] 1 der du denckefttho ridderfchoppende; konftu fe holden, 

fo gha jn; konftu nicht, fo gha vrigelken enwech!“ Steyt he denne 10 

noch, denne fo bringhe me en jn de cellen der nouicien, vnde 

besocht ene jn aller dult; vn de na fos manthen fo lefe me eme 

ouer deffe regulen, bedencket he fick vn de louet tho dunde allent 

dat me eme hed vn de bud, fo werde he ent-fanghen jn de fam- 

linghe; \Jnde wette denne, dat van der ee der reghulen ghe-fad, [+bi. ir»<>n] 

dat he denne van dem daghe mer neyn orlof had vth dem k[l]ofter 2 

tho ghande edder fynen halz vth dem jocke der regulen tho 

werpende efte tho fchuddende, dar he fo langhe vrift tho hadde. 

alzo me eyne denne ent-fanghen fchal jn dem bede-huse, fo loue 

he ftedicheit vn de bekeringhe fyner fede vn de horfam vor gode 20 

vn de fynen hilghen; ift he wan-er anders deyt, dat he fick denne 

wete verdomet [vor gode 3 ] vn de fynen hilgen, de he befpottet. 

van dem lauede do he bede to den hilgen namen, der er hilghedom 

dar jeghenwardich iz, vn de ok jn jeghenwardicheit 4 des abbetes. 

Den fuluen breff den fcrift he myd fyner eghenen hand, kan he 25 
fchriuen. Kan he des nicht, fo bidde he eynen anderen, de dat 
do. Wn de de nouicius de make dar en teken vp den bref, edder 
en cruce, Wn de legghe den vp dat alter myd fyner hand. Dar-na 
lefe de nouicios dit verfch: „Sufcipe*. Dat verfch de famnighe 
drige na-fprickt, vn de dar-na „Glor/a patx\“. So ftrecket fik de 30 
nofuicins vor aller vothe funderliken, vn de bidde, dat fe god vor [fBl. iooi.j 
eyne bidden willen. Wn de van dem daghe an fo rekent me en 
jn der famninghe fchare. Heft he icht wad van dinghe, dat gheue 
he den armen luden, edder he do eyne openbare ghaue dem 
clofter, vn de he en fchal myd alle nicht beholden. Wente wor- 35 
u/nme dat van deffem daghe fo wete he, dat he fynes eghenen 

1 Hs. vnde. ’ Hs. kofter. ' vor gode nicht in der Hs. 4 Hs. jeghewar- 
dich (Zeilenschluss) heit. 


Digitized by v^ooQle 



92 


A. 


nene walt meer. Den tee men ome in dem bedehufe fyne cledere 
vd, vnde do ora des clofteres kled^re an. Sünder deder, de men 
om vd-tud, de be-ware men; yfft he van rade wegen des duuels 
wan-eer vd-gan wolde, dat nummer fche, fo tee me om des 
5 dofteres deder vd vnde vor-worpen. Ok de breff, den de abbet 
van dem alter naem, de werde om nicht wedder-geuen, funder 
he be-ware on in dem doftere to dechteniffe. 

LIX. 

Van DEN KINDERN DER EDELEN EDD£/? der armen, de ge-oppert 

WERDE//. 

10 QE edele, wen he fyn kynd oppert in dat dofter, ys dat kint 
dene van alder, fo don de vrund de bede vnde bewynden 
des kyndes hant in dem alterdoke vnde opperen dat alfo. Auer 
van fynem gude in dem fuluen bede fo louen fe mit eynem fworen 
^ ede, dat fe nummer fuluen, noch eyn ander perione, nenerleye wys 
15 dem kinde wat geuen efte 1 om 2 orfake don 1 wat to hebbende. 
Edder en willen fe des nicht don, vnde willen en deel opperen 
dem cloftere vor ore Ion to eyner almefe, fo maken fe van dem 
gude, dät fe geuen wolden, dem cloftere eyne gaue, vnde be- 
holden fek, efft fe willen, de vrucht. Vnde werde alfo ghe-fchikket 
20 al dyt, dat dem kynde neyn wayn bliue van den, dat yt be-droghen 
mochte werden vnde dar-na ok vor-do e met, des nummer en fche; 
wente we dyt vor war-vrefchet hebben. Alfo don ok de dar armer 
fyn. De auer nicht en hebben, de don flycht ore bede vnde 
opperen fo ore kynt to-voren mit tughen. 

LX. 

25 Van den prestern, de in deme clostere wonen willet. 

^E prefter, d[e]de 3 byddet fek in dat cloftere entfangen werden, 
den fchal me nicht lychte to-laten. Is auer dat he in der 
byddinghe ftedes blyfft, fo wette he, dat he alle tucht der regelen 
holden moyd; vnde om werde nicht vor-feyn, alfe dar fcreuen ys: 
,!0 „vrund, wor-vmme byftu körnen?“ Ja-doch werde om vor-orleuet, 
dat he fta by dem abbete vn de gheue den feghen vnde finghe 
eyne miffen, is dat om de abbet hetet. Anders en mach he des 

1 efte und don über der Zeile. 8 om aus on verbessert, jedoch in einer 
Weise, dass man es vielmehr als an lesen möchte. 8 Hs. dde. 


Digitized by v^-ooQle 



B. 


93 


wille« vn de lychammes neyne walt heft mer va« der tyd an. Tho- 
hand jn dem bede-hufe fo the me em vth fyne cleder, vn de do em 
de cleder des clofters wedder an. Su«der de cleder, de me em 
vthtuth, de beware me, vn de legghe fe jn dat veftiariu/n; ift he na 
tyde« van rade 1 weghe« des duuelfz vth-ghan wolde, dat nu/nmer 
fche, fo the me em vth des clofters cleder vn de verwenpe en. Ok 
den bref, den de abbet va« dem altare nam, dar de biddiwghe 
jnne fteid, de wmie em nicht weder-dan efte gheue«, fu«der he 
fchal jn dem clofter werden tho dechtniffe. 

L1X. 2 

fr^e eddel, de de fyn kynt jn dat clofter offert, iz dat kynt kjljeyne 3 
'van older, fo don de vru«t de bede vn de bewinden des kyndes 
hant jn dem alter-laken vnde offeren en alzo. Auer va« fynem 
ghude jn der fulue« bede fo laue« fe vn de fweren eede, dat fe 
nurnmer, noch en ander p^rfone, nener-leyge wiffz dem kynde 
wat gheue« vn de en orfake don wat tho hebbe«de. Edder willen 
fe des nicht don, vn de willen en del offeren dem clofter vor ey« 
Ion tho tyner almiffe, fo maken fe va« dem ghude, dat fe gheue« 
wolden, eyne ghaue, vn de heholden fick, ift fe willen, de vrucht. 
Wn<te dit werde alzo ghefchicfket, dat dem ky«de nen wan blyue 
van dem, dar id mochte ane bedraghen werden vn de dar-na ok 
vor-domet werde, des nummer en fche; wente wy dat rede ver- 
vrefchet hebben efte ver-varnheit hebben. Alzo don ok de armen. 
De de ouer alle-dinghe nichtes hebben, de don flit vn de entuol- 
dighen ere bede vn de offeren ere kynt vor den thugen. 

LX. 

0e preftere, dede biddet fik jn dat clofter entfanghen werde«, 
‘■'aen fchal me nicht lichte tho-laten. Ifz ouer dat he jn der 
biddinghe ftedes blift, fo wete he dat, dat he alle de thut der 
regulen holden muth; vn de eme wmle nicht v^rfen, alze dar 
fchreue« iz: „Wru«t, wor-vmme biftu kome«?“ Jo-doch werde 
eme ver-orlauet, dat he fta by dem abbati vn de gheue de bniedictien 
vn de fiwghe eyne miffen, iffet dat eme fde abbet dat hed; anderfz 

1 Hs. rades mit dem s (absichtlich?) verklext. 2 Dieses Kapitel wurde 
überschlagen und hinter dem letzten Kapitel nachgetragen. Hs. keyne. 


Digitized by 


Google 


[tauf Bl. 
178b] 


15 


[+B1. 179ti] 
20 


fBl. 161bJ 

30 

[fBl. 162a] 



94 


A. 


5 


[fauf Bl. 
110a] 10 


15 


20 


25 


30 


35 


nicht don, vnde moyd vnderdanich wefen der regelen tucht, vnde 
moyd in merer odmodecheyt blyue«, de dar fal den anderen eyn 
gud beide geuen. ls dat nu dat he mach-lichte dor de wye ed¬ 
der dor ander fak willen to clofter is, fo merke he io den ftad, 
de om vmme eren willen des prefters ammecht vorleghen ys. 
dyt ys fecht van den byffcoppen. Welker auer der anderen 
papen fek biddet to entfangen 1 in dat clofter, den fchal men 
fetten in eyne middelmaten ftidde. 2 

fvn de de fulue pape fcal don eyn loffte van der holdinge der 
regulen edder der ftedicheyt der ftidde. 

LXI. 

Wan den moniken, dede pelegrimen fin, wo me de fcole enfangen. 

Welk monik pelegrime van vernen landen her-kumpt, wel he vor 
enen gaft wonen in dem clofter, vn de were to-vrede der wonheyt 
der ftidde, de he wnde, vn de nicht villichte myt finer ouervlo- 
dicheyt bewecht dat clofter, funder entualdigen to-vrede is wes 
he vint, duffe werde enfangen wo lange tiid he begeret. Iffet 
dat he wat redeliken vn de mit otmodicheyt der leue ftraffede 
edder bewifede, de abbet vorhandele dat wifliken; jo mochte 
villichte dat one de here ghefant hedde. Wolde he dar-na fine 
ftedicheyt beueftegen, fodane wille en fcal nicht werden vor- 
fmadet. vn de meyft wente in der tiid finer gaftwefinge mochte 
fin leuent werden bekant. Wueret dat he ouervlodich idder 
leftrik worde ghewnden in der tiid finer gaftwefinghe, fo en 
fcol he nicht allene werden toghevoget dem corper des clofters, 
funder ome werde tuctigen ghefecht, dat he enwech ga, up dat 
fin dorfticheyt ok de andere« nicht en lafter. Weret auer fodan, 
dede nicht vordent enhedde to vorwerpewde, duffe fcol werden 
enfangen vn de togedan der fammiwge, nicht allene wen he dat 
biddet, funder ok 3 fcal ome werden gheraden, dat he wille dor 
ftan, up dat vormiddelft fine/ra bilde de andern gheleret werden. 
Wente in allen ftidden werd ghedent en em here«, ene«i konig 
ridderfcop gheouet. Duffen, weret dat de abbet fodane an vor- 
denfte on fege, fo mochte he one ichtefwat in ene hoger ftidde 
fetten. Nicht allene den monik funder ut den vorbenomeden 
graden der prefter edder der papen mochte de Abbet ene« hoger 
fetten, wen he deffulue« leuent in dogeden fege wefen. De abbet 
fcol dat beware«, dat he va« nene«t 4 bekanden clofter ene« 
monik myt fik to wane«de neme funde(r) 5 wulbord fines Abbetes 


‘ Hs. entfamge. * Hs. fetten in eyne middelmaten ftidde ghe fetten. 
Hs. ol. * nenem\ das zweite n aus m verbessert. s Hs. funde. 


Digitized by 


Google 



B. 


95 


en mach he des nicht don. Wn de he en mach des ok nicht don vp 
fyn eghen var-fath, funder he mud vnder-danich wefen der regulen 
tucht, Wn de mud jn merer othmodicheit wefen, wente he den an¬ 
deren en ghud bilde gheuen fchal. Ifz dat nu dat he mach-lichte 
dorch de wygenghe edder dorch andere fake willen tho clofter 
iz, fo m^rke he jo den ftad, de eme v/nme ere willen des prefterfz 
a/nmacht vor-lend iz. Dit iz ghe-secht van den bifchoppen. Welker 
aufr der anderen prefter fik biddet tho entfangende jn dat clofter, 
den fchal me fetten jn eyne myddelmathen ftede. xnde de fulue 
prefter de fchal don eyn lofte van der holdinghe der regulen vmte 
ftedicheit der ftede. 


LX1. 

lA/elck monnick pelegrimen van vemen landen her-ku/npt, wel 
v ¥ he vor eynen ghaft wonen jn dem clofter, xnde wefe tho-vrede 
der wonheyt der ftede, de he vynth, vn de nicht myd fyner ouer- 
ulodicheit befwaret dat clofter, funder ent-uoldighen tho-vrede iz 
wes he vynd, desse de werde ent-fanghen wo langhe tyd dat he 
beghert. Ifzet dat he wat redelken xnde myd othmadicheit der 
leue ftraffet edder bewifet, dat verhandele de abbet wifliken; Id 
mochte willichte dat ene de here ghe-fand hadde. Wolde he dar-na 
fyne ftedicheit be-veftighen, fo-dane wille en fchal nicht werden 
verfmadet. Wnde mest jn der tyd fyner ghaft-wifinghe mochte 
fyn leuent werden bekant. Weret dat he were houerdich, edder 
lefterlick worde ghe-uunden jn der tyd fyner ghaft-wefinghe, fo 
en fchal he nicht alleyne werden tho-ghe-voghet dem licham des 
dofterfz, funder eme werde houefchen xnde tuchtighen fecht, dat 
he en-wech gha, dat fyn jammerfgheyt de anderen nicht en laftere 1 . 
Wert ouer fo-dan, dede nicht vor-dent hedde tho uerwerpende, 
Diffe de fchal werden ent-fanghen xnde tho-ghedan der famninghe, 
nicht allene wen he dar-vor biddet, funder ok fchal me eme dat 
raden, dat he wille dar ftan, vp dat ver-myddelft fyne/n ghe-bilde 
de anderen ghelert werden. Wente jn allen fteden wert ghe-denet 
eyne/n heren, eynem konningh ridderfchopp ghe-ouet. Duffen, 
weret dat de abbet fodane jn vordenfte en feghe, fo mochte he 
ene ichtes-wad jn eyne 2 hogher ftede fetten .. . 3 Wen he des fulueo 
leuent jn dogheden feghe wefen. De abbat fchal dat bewaren, 

1 Hs. laftere. * Hs. fyne. * Vgl. den A-Text 


Digitized by 


Google 


5 

10 

[Bl. 163a] 

15 

20 

25 

[f BL 163b] 

30 

35 



96 


A. 


5 


10 


15 

[fBl. 110b] 


20 


25 


30 


edder louefamelke breue. Wente dar is ghefcreuen: „wat du dij 
wult nicht feen, en do eynem anderen nicht!“ 


LXII. 

Van den preftern des dofters. 

Velk abbet fik ene« prefter idder diaconunt biddet to wigende, 
de kefe van den fine« dede werdich fij der prefterfcop fik to 
brukende. J de ghewigede vormide kundicheyt vn de houardicheyt, 
noc vomeme nicht mid alle me« dat om werd gheboden van dem 
abbati. he feal wetten vel mer fik vnderdanich den tuchten der 
regulen. Noch van orfake der prefterfcop vorgette he dem horfam 
der regulen vn de der tuchte, funder mer vn de mer neme he to in god. 
Allewege fij he andechtich an de ftidde, wan he inghegan is in 
dat clofter v«tme de ambachtes willen des altaris. Vn de weret 
willicte dat de köre der fammi«ge vn de de wille des Abbetes v/nme 
des vordenftes willen fines leuendes on vor-hogen offt eren wolden, 
Jo-doc de regula, dede dem deken vn de dem prouefte ghefat is, 
feal he wetten, dat fde ome ok bort to holdende. Weret dat he 
anders dede, fo fcolde he richtet werden nicht eyn prefter, funder 
eyn wedderftrider. Vn de wen he vake« were ghewernet, offt he 
fik nicht beterde, ok werde de bifcop in eyne tuchniffe dar to- 
ghetogen. Weret dat he fik noc nicht alfo beterde, vn de fin 
miffedat apenbar worde, fo fcolde he worpen werden ut dem 
clofter, wen fodane fin recht-vorfmadinge were, dat he nicht 
walde wefen vnderdanich edder behorfam der regulen. 


LXIII. 

Wan der feikkinge der fa/nmynge. 

Ore feikkinge in dem munfter fcullen fe alfo bewaren, fo dat 
vtwifet de tiid orer bekeringe vn de vo[r]denft 2 des leue«des nacht 
der befeedinge des abdes. Welk abbed fine feare, de ome beualen 
ift, nicht feal bedroue«. He enfeal nicht wefen alfe en, de fik 
bruket vriger macht, ichtefwat vnrechuerdegen feikkende, funder 
denke allewege, dat he van al fine« gherichten vn de werken 
redde gheuende is godde. Hir-v/nme nacht orer feikkinge, dede 
maket de abbed, edder de de broder hebben ghehad, fo gan fe 

1 Davor durchstochenes Dede ghewiget is. 2 Hs. vodenft. 


Digitized by 


Google 



B. 97 

dat he van nenem bekanden klofter eynen monnick myd fik tho 
wonende neme funder vulbord fynes abbates edder louesamlike 
breue; wente dar fchreuen iz: „Wat du wult, dat dy nicht 1 fchen 
fchal, des en do du eynem andere« ok nicht!“ 

LXI1. 

Wan den p/?£sterea des closte^sz. 

\A/elck abbet fick eyne« prefter edder dyaconum biddet tho 
’ wigende, De kefe van den fyne« dede wmlich fy der pre[f]ter 2 - 
schopp fik tho brukende. De ghe-wigede de ver-myde konhet 
vn de houerdicheit, noch fvor-neme myd alle men dat eme werd 
ghe-boden van dem abbati. He fchal wete« vele mer fick vnder- 
danich den tuchten der regulen; noch van orfake der prefterfchop 
vorgete he den horfam der regulen vnde der tuchte, funder mer 
vn de mer neme he tho jn god. Alle-weghe fy he andechtich de 
ftede, wan he anghan iz jn dat clofter vmme de ammachte des 
altarfz. vnde werit willich dat de köre der famninghe vn de de 
wille des abbates vmme des verdenftes willen fynes leuendes en 
vorhoghen efte er en wolde, Jo-doch de regnla, dede dem deken 
vn de dem prouefte ghe-fettet iz, fchal he weten, dat de em ok 
boret tho holddende. Weret dat he anders dede, fo fcholde he 
richtet werden nicht alze eyn proueft, funder alzo 3 en wedder-ftreuer. 
Wn de warmer dat he vake/z were wernet, ift he fick nicht en betert, 
So werde de byfchopp jn eyne thuchniffe dar tho-thoghen. Weret 
dat he fick noch nicht alzo beterde, Wnd<? fyn myffe-dat openbare 
worde, fo fcholde he worpen werden t v *h dem clofter, Wente 
fodane fyn vorfmadinghe were, dat he nicht wolde wefen vnder- 
danich der regulen edder behorfammich. 

LXIII. 

Cre fchickinghe jn dem munftere fchollen fe alfo bewaren, fo 
^“dat vthwifet de tyd erer bekeringhe vn de vordenft des leuendes 
noch der fchickinghe vn de befchedinghe des abbates. Welck abbat 
fyne fchare, de eme beualen iz, nicht fchal bedrouen. He en fchal 
nicht wefen alzo eyn, de fick bruket vriger macht, ichtes-wath vnrecht- 
umlighen wes tho fchickende, funder he dencke alle-weghe, dat he 
van alle fynen gherichten vn de werken rede gheuende wert gode. Hir- 

1 nicht; t über der Zeile (am Rande). * Hs. pre (Zeilenschluss) t s . 3 Hs. afzo. 

7 


[Bl. 164a] 
5 


[fBl. 164b] 
10 


15 

20 

[fBl. 165a] 
25 

[Bl. 165b] 

30 


Digiiized by v^-ooQLe 



98 


A. 


ffauf Bl. 
109b] 

5 

[fBl. lila] 


10 


15 


20 


25 


to enfangende den vrede, to der berichtinge myt godes lichame, 
fto anheuende 1 den falmen in den? chore. Vnde in allen ftidden 
fo fchal nicht vnder-fcheden dat older der iar der p^rfonen ed- 
der vor-deel, wente famuel vnde daniel de kynder richten de 
prefter. 1t en fy dat de abbet vn/me wyffe fake willen edder mit 
rade vor-|fettet edder vnt-fettet, De allen anderen famen na 
den tyden, alfe körnen fyn in den orden; alfe de queme ed¬ 
der körnen were to der anderen ftunde des daghes, de fcholde 
wetten, dat he des iungefte were, de to der erften ftunde quan? 
edder queme, in welken? alder edder herfcop he fy. Den kynderen 
werde tucht vnde houde erboden van on allen. De iungeren 
eren ore eldeften; de eldeften hebben leff de iungeften. Ok fal 
nemant den anderen normen mit flichten namen, funder de 
eldeften „nonnos,“ dat ys vederlyk ere. Dem abbet, na dem alfe 
in chr?/Ais ftedde ys, fo werde he „here“ vnde „abbet“ ghe-heten, 
nit van fynen? ane-vanghe, Sünder vme ere willen vnde leue 
willen vfes heren ie/u chrifii. Vnde he fchal fo denken vnde 
arbeyden, dat he werdech fy folker ere. Ok wor fek de broder 
ieghen, fo fpreket de iungefte „benedicite!“ Der de eldefte vor- 
hen-geyd edder kun?pt, fo fta de iungefte vp vnde late on fytten, 
vnde iungefte vor-mete fek nicht to fittende, ed en bede om de 
abbet-here edder de olde here edder de eldefte; vp dat de fcrifft 
vor-wullet werde: „En fchal den anderen vor-komen mit edder 
in der ere.“ De aller iungeften brod^re de hebben in dem 
bedehufe vnde to dyfche ore teken mit tuchten, vnde fe fyn wor 
fe fyn, fo fchullen fe hoyde hebben vnde tucht, wente dat fe 
körnen to vorftendeghen? alder. 


LX1V. 

Van der kesinge des abbetes. 

|N deme alfo men kefen fchal eynen abbet, So werde iu/nmer 
30 1 ghe-merket dat, dat de ghe-koren werde, den de ganfe famenynghe 
na dem vrochten goddes kcfct, Jo-doch dat de mynfte deel der fa m- 
meninghe mit funden? rade on koren. Van fynes lyues werdecheyt 

1 anheuende ; das zweite Vokalzeichen ist ein Zwitterding von a und e. 


Digitized by CjOOQle 




B. 


99 


v/zzme na erer fchicki/zghe, de de maket de abbet, edder de broder 
hebbe/z ghehad, fo ghan fe entfanghen den vrede ad co/zzmu/zio/zem, 
tho anheue/zde den falme/z jn dem chore. vn de jn alle/z ftede/z fo en 
fchal me nicht vnder-fcheden dat older der jar der p^rfone/z edder 
dat vordel, wente famuel vnde danyel de ky/zder richteden de 
pretter. Id en fy dat de abbet vmme wiffe fake willen edder myd 
rade vor-fettet efte vor-neddert, De allen andere/; fame/z na den 
tyde/z, falze kome/z fyn jn den orden; alze de qweme edder kom^/z 
were tho der anderen ftu/zde des daghes, de fcholde wete/z, dat he 
des ju/zgefte/z were, de tho der erfte/z ftu/zde qweme, jn welke/zz ol¬ 
der edder herfchop he were. Den ky/zdere/z werde tucht vn de hode 
feth va n en allen. De ju/zgefte/z de er en ere oldeften; De oldcften 
de hebbe/z lef ere ju/zgefte/z. Ok en fchal nu/zzme/zt den a/zdere/z 
nu/zzmene/z myd flichten nam en, fu/zder de eldefte/z werden ghe- 
heten „no/znos“, dat beteke/zt vederlik ere. de eldeften de fchollct- 
ere ju/zgefte/z iratres heten. Derne abbati, na dem male alze he 
in chrz/ftzs ftede fit vn de iz, fo wmle he „here“ vn de „abbet“ 
ghe-hete/z, nicht va n fyne/zz a/zva/zghe, Su/zder v//zme ere wille/z 
vnfes here/z ie/u chrz/ifi. Wn de he fchal fo dencke/z vn de arbeyde/z, 
dat he wmlich fy alfodelker ere. Ock wor fick de broder tho- 
fa/zzmede mothen, fo neme de ju/zgefte de ben^dictien va n dem 
oldefte/z. Dar de oldefte vor-lie/zne-gheit efte ku/zzpt, fo fta de 
ju/zgefte vp vn de lathe en fitte/z efte gheue em de ftede tho fittende, 
vn de de ju/zgefte de vmnete fick nicht wedder tho fittende, id 
fyf dat em dat werde wedder hete/z va n dem oldeften; vp dat de 
ferift ver-vullet wmle: „En fchal dem anderen vor-kome/z jn der 
ere“. De alder ju/zgefte/z broder de fchollen jn d em bede-hufe 
vn de jn der thafelen volghen er en ordine/zz myd tuchten. 'fe fyn 
wor fe fyn, fo fcholle/z fe hode hebbe/z vn de tucht, wente dat fe 
kome/z tho er en verftendighen jaren. 

LXIV. 

Wo ME DEN ABBET KESEN SCHAL. 

In deme alzo me kefen fchal eyne/z abbet, So werde \ammer - 
ghe-merket, dat de ghekore/z wmle, den de ghantze fa/zzlinghe 
myd fu/zde/zz rade vn de na dem vruchte/z godes kefen, Jo-doch 
dat de my/zfte del der famni/zghe ene köre, va n fynes leue/zdes 

* Davor flbersudeltes Wor (?). 5 Hs. num'. 

7* 


Digitized by 


Google 


5 

[vBl. l()6a] 
10 

15 

20 

[+111. 166b] 

30 

f RI. 168a] 

35 



100 


A. 


edder vaft der lere der wyfheyt werde he io koren, en were he 
ok de lefte der fammeninghe. Is dat auer de fameninghe van 
oren lafteren eynen be-fproken perfonen mit lychftjem 1 rade koren, 
des nummer fcheyn moyte, vnde deffe fuluen ghe-meldet worden 
5 dem byfcoppe des landes, in dem 2 duffe ftede leghe, edder noch 
vrome cryften-lude, fo mögen fe dat weren, dat deffe bofe raed 
nicht ouerweldych en werde, vnde fetten dem goddefhufe eynen 
werdyghen ammecht-man. Vnde ok fchullen fe dat Ion dar-vor 
entfanghen van godde, Is dat fe dat wylliken don vnde mit goddes 
10 vlite; alfe ok dar-ane fundeghet is, dat fe des nicht 3 en don vnde 
vor-fumen dat. De abbet, wen he ghe-koren ys, fo fchal he alle 
tyd denken, welke borden dat he entfanghen het, vnde wes he 
dar rede vor geuen moyd. Ok fchal he mer vromen fyn wen 
vor-fyn, vnde fchal gliederet wefen mit der gotliken ee, vp dat 
15 dat he kunne fpreken nye vnde olt. He fchal fyn barmehertich 
mit odmodicheyt, vnde fchal iummer ouer-hebben de gnade dem 
tfBi. lilbj rechten mit den worden, vp dat he fuluen gnafde vinde. He 
fchal de laftere haten vnde brodere leff hcbben. In finer ftra- 
finge do he wiffelken vnde nicht to vel, vp dat dat vaed nicht 
20 to-broken werde, wen he den ruft wel aff-don. Ok fy he alle 
tyd forchuoldich ouer fyne blodecheyt, vnde denke, dat ienne de 
reynecheyt nicht fchullen to-broken werden. Des en fegghe we 
nicht, dat he de laftere late waffen, funder fchal fe mit der leue 
wifliken af-fniden, alfe he merken kan, dat yd eynem iowelken 
25 ys nutte, fo we fecht hebben. Vnde he vlite fek dar-na, dat he 
veel mer werde leff ghe-had wen vrochtcf. He en fi nicht drouech 
edder angeftheftich. He en fy ok nicht vnmodech edder to hard 
vnde to veel archdenkmm, he en rauwet anders nummer. ln 
fynen boden fy he 4 merkfam vn de vorfychtich, It fy mit godde 
30 edder mit der werlt. De werk, de he den broderen hed, de 
vnderfcheyde he mit mate, vnde denke vp de wort des patr/archen 
iacob: „Is dat yk mine 5 fcap ouer de mate arbeyde in dem 
gande, fo fteruen fe al eynes daghes.“ Deffe vnde de anderen 
tugende orkunde fchal he an-feyn, vnde meteghen alle dingh fo, 
35 dat fe ftark fyn, de deffes be-gheren, vnde de krancken nicht 
en vleen. vnde to-voren fchal he deffe ieghenwardeghen regelen 

1 Hs. ly ehern. 2 Hs. des. * nicht ; t nachgetragen. 4 Dann folgt vorchfam 
vrodxtek vnde, die beiden ersten Worte durchstrichen. 5 mine; ein Grundstrich fehlt. 


Digitized by Google 



B. 


101 


wmlicheit edder van der lere der wifheit werde he jo koren, id were 
dat he ok de alder lefte jn der famlinghe were. Ifz dat ouer de 
fanzninghevan eren laftere/z eynen befprokenen ptvfonen myd lichtenz 
rade koren, des nunzmer fchen mothe, vn de deffen fuluen ghe-meldet 
worden dem bifchoppe des landes, jn [dem] defffe] 1 ftede leghe, edder 5 
noch vrame kriften-lude, fo moghen fe dat weren, dat deffe bofe 
rad nicht oumveldich werde, vn de fetten dem godes-hufe eynen 
fwerdighen anmacht-man. Wn de ok fchullen fe dat Ion dar-var ent- IfBi. 168b] 
fanghen van gode, Iffet dat fe dat willichliken don jn reyner leue vn de 
myd godes vlithe; alze dar ock tho-varne ane fundighet hebbet, iz dat 10 
fe des nicht en don vn de verfumet dat. De abbet, wan he ghe-koren 
iz, fo fchal he alle tyd dencken, welcke borden dat he heft ent- 
fanghen, vn de weme he dar rede vor geuen mud. Ock fchal he 
mer varfyn vromen wan vor-wefen, vn de fchal ghe-lerth wefen 
myd der godliken ee, vp dat he könne fpreken nyghe vn de ok 15 
dat olde. He fchal fyn barmehertich, kufch, nüchterne vn de oth- 
modich, vn de fchal junzmer de barmeherticheit fetten bouen de 
rechtuerdicheit, vpp dat he de fuluen gnade vinde. He fchal de 
laftere haten vn de de broder lef hebben. In fyner ftraffinghe do 
he wifliken vn de nicht tho vele, vp dat dat vath nicht tho-broken 20 
werde, wen he den ruft wel af-don. Ok fo fy he alle tid forch- 
uoldich ouer fyne blodicheit, vnde dencke, dat jenne de reynicheit 
nicht fchullen tho-broken werden, des en fegghe f w y nicht, dat [fBl. 169a] 
he de laftere fchulle waffen lathen, funder he fchal fe myd der 
leue wifliken af-fnyden, alze he fe merket hefft. Wn de he vlite 25 
fick dar-na, dat he vele mer werde lef ghe-had wenne vruchtet. 

He en fy nicht drouich efte angeftich; he en fy ok nicht vn- 
modich edder tho hard vn de tho vele archdenckerne, wente he 
rouwet anders mw/mer mer. In fynen bodcn fy he merckfam efte 
vorfichtich, Id fy myd gode efte myd der werlt. De werk, de 30 
he den broderen hed, de vnder-fchede he myd mate, vn de dencke 
vp de word des hilghen Patriarchen Jacob: „Ifzet dat ik myne 
fchape ou<?r de mathe arbeyden lathe jn deme gande, fo fteruen 
fe alle eynes daghes“. Deffe vn de andere thuchniffe fchal he 
an-fen, vn de metheghen alle dingh myd den dogheden der moder, 35 
der befchedenheit, fo dat fe fterck fyn, de deffes beghercn, vn de 
de krancken nicht en vlen. Wn de tho-voren fo fchal deffe jeghen- 

1 Hs. jn des. 


Digitized by v^ooQle 



102 


A. 


holden, 1s dat he de wort wel hören van dem heren, de der gude 
denft-man horde, de den wete fynen ghe-noten midde-delde in 
der tyd, Do he fede: „vor war ek fegghe, he fatte on bouen 
edder ouer al fyne goder.“ 

LXV. 

5 Van dem proueste des closters. 

Cd fchud dicke, dat van dem ordenerende des proueftes wel 
werden fchande in dem clofter, wente itlike fint vp-blafen 
myt dem bozen geyfte des houardes, vnde menen, dat fe ander 
ebbete fyn, vnde enfanghen in fek fuluen eyne grymme herfcopp, 
tu vnde voyden fchande, vnde maken twefchelinge in der fammeninghe, 
vnde aller meyft de den proueft maken van den fuluen ebbeten, 
de den abbet kcfen. Wo vnvellechliken 1 dat fe, dat fcher merket, 
wente van ambeghynne fyner ordeneringe wert om de materie 
ghe-geuen to herfchenne, wen om ghe-fecht wert van fynen danken, 
15 dat he ghe-vtert fy van der walt fines abbetes, wente van den 
fuluen he ghe-ordineret vnde ghe-koren, van den de abbet. Dar- 
van waffen nyde, Torncnt, kyuent, hinderkofent, bofc vlyd, miffe- 
handelinge wedder ordineringhe. Wen de abbet vnde der abbet- 
proueft wedder verne fint, vnde alle ore vnderdanen, fo fe icht 
20 wedder fpreken fmaheyt, fo lopen fe to der vor-domenniffe. Deffen 
geyt dyt denne yn den kop, de deffes ko'res eyn orfake fynt. 
Hir-vmme, dat we dut be-waren vnrnie des vredes vnde der le- 
ue be-hoyde willen, fo ffegghe we, dat dut fchal in dem wilkore 
des abbetes, de fchikkinge fynes clofteres. Vnde mach id fyn, 
[fBl. H2n] fo twerde alle de nut des clofteres fchicket vor-middelst dem 
deken, alle id de abbet fchicket. 1s dat auer dat yd de ftidde 
efchet, vnde famcninge dat reddelken mit odmodecheyt, vnde de 
abbet dat richte/ mitte wefen, wen he kuft vor-middelft dem rade 
finer broder, fo ordincre he fek den proueft. Vnde fo fchal deffe 
:i0 proueft mit houefchcyt dat, Dat om de abbet be-valen het, vnde 
nicht wedder des abbetes willen don; wente alfo veel alfe he ys 
hogher vor den anderen, alfo veel be-hort om mit allem vlite to 
holden de regelen vnde or bode. Ys auer dat duffe proueft wert 
fchendech ghe-wunden edder bedroghen mit houarde, edder eyn 

1 Hs. vu statt vn. 


Digitized by v^ooQle 



B. 


103 


wmiighe regule holden werde«, jffzet dat he de word wel hören 
van deme here/z, de dem guden denft-man tho-fhorden, de den 
wete 1 fyne/z ghe-noten efte mede-knechten mede-del[d]e 2 jn der 
tyd, do he fede: „wor war ik fegghe, he fatte en boue/z edder 
ouer alle fyne ghuder“. 


LXV. 

I^ad fchut dicke, dat van deme ordinerende des proueftes grote 
L,/ fchande vp-ghan, we/zte itlike de fynt vp-gheblafen mid dem 
ghefte des houardes, vnde menen, dat fe andere ebbete fyn, Wnde 
entfanghen jn fick fulue/z eyne gri/rzmige herfchopp, vn de voden 
fchande, vn de maken twefcheldinghe jn der fa/zzni/zche, vn de ald er 
meyft de den prouest kefen efte ordineren, vn de alder meft ok jn den 
fteden, dar van den fulue/z preftere/z vn de ebbete/z, de den abbet kefen. 
wo vn-vellichliken dat fe, dat fcher merket, we/zte va n anbe-ghi/zne 
fyner ordineringhe wart eine de materia gheue/z der houerdyghe, Wan 
eme ghe-fecht werd van fynen dancken, dat he ghe-vthert Wert van 
der walt fynes abbates, Wente van den 3 ffulue/z he 4 ghe-ordinert 
vn de ghe-kore/z iz, de den abbet koren. Wnde dar-van waffen 
vn de vp-ghan nyd, torne, kyff, achterkofe/zt efte achterfproke, bofe 
vlit, miffehandelinghe wedder ordineringhe. Wen de abbet vn de 
der abbet-proueft wedder verne fynt, vn de alle ere vnderdane/z, 
fo fe icht wedder fpreke/z fmaheit, fo lopen fe tho der vordomp- 
niffe. Deffeiv’ den gheit dat jn er houet, dede deffes köre en 
orfake fynt. Hir-vzzzme, dat wy dit bewaren v/zzme des vredes 
vn de v/zzme der leue hode willen, fo fegghe wy dat id fchal jn 
dem wilkore des abbetes wefen, de fchickinghe fynes clofterfz. 
Wn de mach id fyn, fo werde alle de nuth de[s]' ; clofterfz fchicket 
vormyddelst dem prouefte, alzc id de abbet fchicket. Iffet ouer 
dat id de ftede efchet, vnde de famlinghe dat redelke/z myd oth- 
modicheit 7 , vn de de abbet dat richtet nutte wef en, wene he kefet 
vrrmyddelft rade fyner brodere, fo ordinere he fick den proueft. 
Wn de fo fchal deffe proueft myd houcfcheit fdat don, dat em de 
abbet beualen hed, vnde nicht wedder des abbetes willen don; 
wente alzo vele alze he iz hogher vor den anderen, alzo vele 

1 Hs. wete. 2 Hs. dele; dies und die beiden folgenden Worte auf Rasur. 
■ 1 Hs. dem. 4 he nachgetragen und zwar über g/z in g he koren. 4 Deffen, 
flüchtig aus DenJen verbessert. u Hs. de. ' Hs. othmodich (Zeilenschluss) heit. 


Digitized by 


Google 


[vBl. lOUtij 

5 

[Bl. 170b] 

10 


15 

H-Bl. 171a] 


20 


25 


30 

[f Bl. 171b] 



104 


A. 


vor-fmader der regelen be-wyft, So fehal men on wernen mit 
worden wente to dem veerden male. 1s dat he fek fus nicht en 
beterd, fo lide he de tucht des orden. Betert he fek aldzzs noch 
en nicht, fo fette me« on van der proueftye vnde eynen anderen 
5 in fyne ftedde, de des werdech ys. Ys he denne na in der 
fa/zzmenizzghe vn^redefam 1 vnde vnbehorfa/zz, fo dryue me on vd 
dem clostere. Jo-doch fo dencke de abbet, dat he van alle fyne/z 
rechte/z fehal rede gheue/z, vp dat mach-lychte nicht de lo des 
tornes vor-berne de leuezz zele. 


LXV1. 

10 Van den portenern des closters. 

TO des clofteres porten werde ghe-fat eyn olt wis here, de rede 
1 ku/zne antworden vnde entfan, de fo olt fy, dat he nicht vele 
en wandere. Deffe portener fal hebben eyne tzellen by der por¬ 
ten, dat alle de körnen, on io vinden, de he on antworde. Vnde 
15 also drade alfe eyn cloppet, edder eyn arme mynfche ropet, fo 
fegghe „deo gracias!“ edder „b^n^dicite!“ vnde mit fachtmo- 
dycheyt des vrochten goddes 2 geue he antworde draden vor-middelft 
der berneden leue. Be-houft de portener hulpe, fo neme he eynen 
iungeren broder. Maget fyn, fo fy dat clofter alfo ghe-ftichtet, 
20 dat al des men behouet, dat ys water, molen, garden, bachzzs 
vnde mannehande hant-werke, bynnen dem clostere fyn, vp dat 
de monnek neen bchouff hebbe vd dem clostere to ghande, 
wente yd is to-malen neyn nutte orcn zelcn. Vnde duffe regelen 
de fehal dar-vmme vaken lezen werden, vp dat fek neyn broder 
25 kunne edder moghe entschuldeghen. 


LXVII. 

Van DEN BRODfflEN, DE ME OUER WECH SENDEN WIL. 

I^En broder, den me ouer wech fenden wel, de be-valen fek in 
alle der broder beed; vnde alle-weghe wen de hora vte ys, fo 
fehal men in dem leften des bedes denken der iennen, dede vte 
30 fint. Wan fe denne wedderkomet des daghes, alfe vd ys dat 

1 Hs. vttredefä. * Hs. god (Zeilenschluss) des goddes. 


Digitized by v^-ooQle 



B. 


105 


hord em myd allem vlithe tho holdende de regulen vn de ere bode. 
Ifz ouer dat deffe proueft werd fchendich ghe-vunden edder be- 
droghen myd houmie, edder en vorfmader der regulen iz, So 
fchal me en wernen myd worden wente tho dem verden male. 
Ifz ouer dat he fick alfus nicht 1 en betert, fo lide he de thucht 
der regulen. Betöret he fik denne jo noch nicht, fo fette me en 
af van der proueftige, vn de fette eynen anderen jn fyne ftede, de 
des werdich iz. Ifz he denne na jn der fa/nninghe vnfredefam 
vn de vnhorfam, fo driue me ene 2 vth dem dofter. Jo-doch dencke 
de abbet, dat he van alle fynen richten fchal rede gheuen, vp dat 
mallichte nicht de afghunft vnde de hetifcheit verberne fyne zele. 

LXV1. 

Wan deme portener des closteäsz. 

"Tb des clofterfz porten werde gheffad eyn old wifz pater, de 
rede könne antweren vn de entfanghen, vn de de fo olth fy, dat 
he nich vele wandere. Deffe portener, de fchal hebben eyne czellen 
by der porten, dat alle dede körnen, jo ene vynden, de gym ant- 
were. Wn de alzo drade alze eyn cloppet, vn de eyn arm mynfche 
roppet, fo fegghe he n deo grotfas!“ vn de „benedicite!“ vn de 
myd fachtmodicheit des vruchten godes geue he antwerde dra- 
den vermyddelft der berneden leue. Behouet de portener hulpe, 
fo neme he eyn en junghen broder. Mach dat fyn, fo fy dat 
clofter alzo ghe-fchicket, dat 3 al des me behouen mach, dat iz 
water, molen, garden, backhuf vn de mannigher-hande hant-werck, 
bynnen dem clofter fyn, vp dat de monnike nen behof hebben 
vth dem clofter tho gande, wente dat iz tho-male neyn nutte 
eren zelen. Wn de deffe regulen de fchal dar-v/nme vaken lefen 
werden, vp dat fick neyn broder könne edder moghe ent-fchul- 
dighen. 


LXVII. 

Wan den broderen de me ouer wech tor tyd senden wyl. 
^e broder de me ouer wech senden wel, de bevalen fick alle 
jn der broder beth; vn de alle-weghe, wan de ftunde vthe iz, 
tho juwelken tyden, fo fchal me jn dem leften des bedes dencken 


1 nicht \ t über der Zeile (am Rande.) 2 Hs. eme. H Hs. dat me (beginnende 
aktive Konstruktion). 


Digitized by 


Google 


5 

10 

[Bl. 172a] 
[fBl. 172b] 
15 

20 

25 

[Bl. 173a] 
30 



106 


A. 


denft goddes, to alle« daghc-tyden fchullezz fe fek ftrecken vp de 
erden, vnde byddefn] 1 de broder, dat fe godde vor fe bydden dor 
H-m. 1121 .] de miffedat, yfft fe icht vp dem weglie an feynfde, hörende 
edder vzznutter rede ghe-bruken heddefn]. 2 Ok en fchal nemazzt dem 
5 anderen fegghen, wat he buten dem closter feen hat edder hört, 
wente id to-malezz eyn 3 grod vorftoringe is. 4 Is dat yt icmazzt deyt, 
de sy der regelen boyte vnderdan. ln der wys werde dat ok 
weret, dat iemazzt vte der porterz des clofters gynghe edder iergen, 
edder fo luttekes nicht don, an dat heten des abbetes; deffe leden 
io de fuluen boyte. 


LXV1II. 

EfFT EYNF.M/: BRODER V/VMOGELIK DING GHE-HETEN WÜRDE. 

Is dat ienegem broder worde vzzmogelik dyngh edder fwar dyngh 
ghe-heten, dat boed fchal he to fek netnezz mit aller facht- 
modecheyt vnde behorsa/zz. Vnde fud duffe broder den, dat duffe 
is bordezz des lieters to fwar ys al fyne/z machten'’, de fake al fyner 
v/zmogelicheyt fchal he fegghe/z mit duld vnde na velghen tyden 
dem ie/znen, de om vor ys, nich to houerdeghezzde edder wedder- 
to-ftreue/zde edder wedder-to-fprekezzde. Vnde wen he den duffe/zz 
fo ghe-dan het, vnde de prz'er noclitezz blilft by duffem ordel, 
2 o fo wette deffe iuzzgher, dat id om fus bequeme vnde nutte ys, 
vnde truwen vazz ganfer leue in de liulpe goddes, vnde fy behorsazzz. 


25 


LXIX. 

Dat IN DEME CLOSTERZ: MIMET DEN ANDE'A’F.N VORDED1Z/GE. 

|^| En fchal dat vor-bewaren, dat mit nenerleye orfake neyn 
1 mozznek den anderezz mozznek be-fcherme edder vor-degedinge, 
wol dat fe fek to-be-horen vazz magefcop. vnde en fchal fek dyt 
nenerleye wys iezznech vor-meten, wente groed fchande mochte 
dar-vazz waffen. We dit boed ouer-trede, de fcholde hartleken 
werden dwuzzgen. 


1 Hs. bydde. * Hs. hedde. 3 Hs. e mit übergeschriebenem eyn. 4 is am 
Rande nachgetragen. 5 Das erste Vokalzeichen anfänglich verschrieben, dann 
verbessert. 


Digitized by Google 



B. 


107 


der jezznezz, de de dar vth fynt. Wazzner dat fe dezzne wedder- 
kofmet] 1 des dages, alze vthe iz dat denft godes, tho tollen dach- [v m - 173l, l 
tyden fchollen fe fik ftreckezz vp de erde, vn de bidden de broder, 
dat fe god vorfe bidden, dar fe myfdat ane dan hebbet, ift fe 
icht vp dem weghe an fynde, an hörende edder jn v/znuttcn 5 
reden ghe-broke/z hedde/z. Ock en fchal neme/zt dem andere/z 
fegghen, wat he butezz dem clofter fen edder hord had, wezzte 
id tho-male en grod wftoringhe iz. [Iz 2 ] dat id jement deyt, de 
lichghe vnder der thut der regule/z. In der wife wmle dat ok 
weret, dat jemezzt vth der portezz des clofterfz ghinghe edder 10 
anders wor, edder fo cleyne nicht don, ane dat 3 hete des abbetes; 
deffe de fchal ock vnder-lighen der thut der regulen. 

LXVIII. [Bl. 174a] 

Ift dem broder vn-mooelke dinghe worden ghe-heten. 
jf dat jenighem broder worde/z v/zmogelke dinghe edder fware 
dinghe ghe-heten, Dat bod fchal he tho fick nemezz myd 15 
aller fachtmodicheit vn de horfazzz. Wnrfe fud deffe broder dezzne, 
dat deffe borden des heterfz to 4 fwar iz al fynen kreften, fo fchal 
he de fake alle fyn er vzzmoghelicheit fegghen myd dult vn de na 
velgezz tyden dem jezznezz, de em var iz, nicht tho houardighende 
edder wedder-tho-fprekezzdc. vn de wan he dezzne deffem alfus 20 
ghe-dan heft, vn de de prior noch dezzne blift by diffem ordcl, 
fo wethe deffe juzzgher, dat id eme alfus beqweme iz vn de nutte 
iz, vn de truwe dezzne van gantzer leue jn de hulpe godes, vn de 
fi behorfam. 


LXIX. [Bl. 1741.J 

|^| e fchal dat vor-bewarezz, dat myd nener-leyge orfake nen 25 
mozznick be-fcherme edder verdedyzzghe, wol dat fe fik tho- 
behorezz van maghefchop efte vazz vruzztfchopp. dat fchal fick 
nener-leye wifz nuzzzmezzt vor-methen, Wezzte grod argheringhe 
muchte dar-van waffen. We dit bod ouertrede, de fcholde hert- 
likezz werden ghedwuzzghen. so 


Hs. wedder ko (Zeilenschluss). 2 Iz fehlt. a Hs. des. 4 Hs. fo. 


Digitized by 


Google 




108 


A. 


LXX. 

DAT SIK NEMET VOR-METE WELKEN SYN/;7? BRODER SLAEN EDDE7? 

VORBANNEM 

|^| En fchal ok in dem cloftere weren vnde fturen alle orfake 
der vor-mete/zheyt. We ordinere« vnde fetten, dat nema«t 
5 mach welken fyner broder vor-meynfa/rzmezz edder flaen be-haluer 
de ie/zne, deme de macht were ghe-geue/z van dem abbete. De 
je/znen, dede fundege^, de fchal ftraffet werdezz vor on allen, vp 
dat de andere« vrochtezz hebbe[n]'. De iu/zgeften, wereto xv 
iare« olt de vlyd der tucht on fchal fyn, vnde me fchal fe be- 
10 wäre« van allen. Su«der dat fchal fyn mit aller metecheyt vnde 
redelecheyt. Sünder de in den ftarke« aldere«, de fek vor-mit 
an dat boed fynes abbetes, edder dem der kindere« ane vnder- 
fchedinghe fek tornde, de fcholde lyden der regele« tucht. Wente 
dar fcreuen ys: „wat du dek nicht fcheyn en wult, des do du 
15 nemandel“ 


LXX1. 

Dat de brodere vnder eynander sin behorsam. 

D At . gud der odmodecheyt fchal nicht dem abbete allene werden 
ghe-dan, Sünder ok de broder fyn fek vnder anderen behorfam, 
[+B1. 113«] vnde wetten, dat fe vor-middelft dem wege tdes horfa/rames fo 
20 gan fe to godde. Hir-v/zzme, vorghefath des abbetes vnde der 
prouefte ghe-boed, de van dem abbete fat werden, dem we nicht 
ftaden wat funderleke« to bedende edder vor-fetten, Nu mer alle 
de iungefte« de fchulle« oren eldeften behorfam wefen in allem 
vlite mit ganfer leue. Wert welk wedder-keuelek ghewunde«, 
25 den ftraff men. Is dat ie«nech broder vmme eyne aller clenefte« 
fake wille« va« finem abbete eddm- 2 van finem eldefte« worde 
ghe-ftraffet, wu-danne wis it fcheghe, edder de broder vor-neme 3 , 
dat he den eldeften in finem finne teghen on lichtelke« vortornet 4 , 
were he we he were, edder bewegen tyghen on, wo clene yd 
ao were, van ftu«den ane vortoch legghe he sek an de erden fo 
langhe, vnde foyke gnade vor fyne« voyten, wente to der fegeninge, 
vnde beweginge de[s] 5 priores fo ghe-helet werde. Vnde ys dat 


1 Hs. hebbe. 2 edder am Rande nachgetrugen. 3 vor neme steht in der 
Hs. fälschlich zwischen jinne und tegherr, am Rande steht ein +• 4 Hs. vor- 

ternet. 3 Hs. de. 


Digitized by v^-ooQle 



B. 


109 


LXX. 

jyyie fchal ok jn dem clofter weren vnde fturen alle orfake der 
ver-metenheyt. Wy ordineren vn de fetten, dat nement mach 
welke fyn er broder vor-menfa/nmen edder flan behaluin de 
jennen, deme de macht were gheuen van dem abbati. De jennen, 
dede fundiget, de fchal he ftraffen vor en allen, vp dat de 
anderen vruchten hebben. De jungeften, wente tho vefteynen 
jaren old fchal de vlyd der thucht fyn ftedes vp fe, Wn de me 
fchal fe bewaren van allen; funder dat fchal fyn myd aller 
meticheit vnde redelcheit. Sünder de de jn dem ftercken older 
fyn, de fick vor-metede ane dat bod fynes abbatis, edder dede 
den kynderen wefz vnbeschedelken, de fchal vnder-liggen der 
tucht der regulen. Wente dar fchreuen fteyt: „wad du nicht 
en wult, dat dy fche, des en do du ok eyne/n anderen nichtI“ 

. LXXI. 

Pjat ghud des horfa/nmes vn de der othmodicheit fchal nicht 
allene dem abbati werden ghe-boden, Sünder ok de fratres 
de fin fick vnder-langhens ok horfa/nmich, W nde fweten, dat 
fe vmniddelft dem weghe des horfa/nmes fo ghan tho gade. 
Hir-v/nme, vor-ghe-fath des abbatis vn de des proueftes ghebod, 
de de van dem abbati ghefath wmlen, deme wy nicht ftaden 
wat funderliken tho bedende edder vor-setten, De jungesten de 
fchullen eren oldeften behorfam wefen in allem vlythe myd 
ghantzer leue. Werd jenich wedder-konich edder wedder-ftreuich 
vn de kyuefch ghe-vunden, den fchal me ftraffen. Iz dat jenich 
broder v/nme eyner denen fake willen van fyne/n abbati vn de 
van fyne/n oldeften worde ghe-ftraffet, wodane wis id fcheghe, 
edder de broder dat vmieme, dat de oldefte in fyne/n finne 
lichtliken vor-tornet were edder beweghen jeghen en, wo ringhe 
id were, tho-hand ane vorthoch legghe he fick an de erde vor 
fyne vothe vn de foke gnade, fo langhe dat de beweghinghe 
fick fateghe, vn de ent-fanghe denne de bencdictien. Wn de ifz 
dat jement dit verfmadet tho dunde, de fchal vnder-ligghen 
lifliker tucht vn de wrake. \vnde werd he ok boflik vn de ftid- 
modich ghevunden, fo driue me en vth dem clofter. 


[Bl. 175a] 

5 

10 

IfBl. 175b] 

15 

ffBl. 176a] 

20 

25 

30 

[+B1. 176b] 


Digitized by v^-ooQle 



110 


A. 


iemant dyt fmaed to donde, der eyn he vnderligghe der leffliken 
wrake. Edder wert he ok fmelek ghe-wunden, fo driue men on 1 
vd dem cloftere. 


LXXII. 

Van DEM GUDEN VLITE VN DE LEUE, DEN DE MOjVNEKE SCHÜLLER 
5 VNDER SIK HEBBEAL 

A llfe eyn bofe vlid is der byttercheyt, de dar fchedet van godde 
vnde voret in de helle, alle ys ok eyn gud vlyd, de erfchedet 
van den fchanden vnde den lafteren vnde brynghet den mynfchen 
to godde vnde to dem ewigen leuende. vnde duffen vlyed fchullen 
10 de monneke ouen mit bernender leue, dat ys dat fe fek vor-komen 
vnder eyn-andcr myt ere, Ore krancheyt, fe fin der lichammen, 
fe fyn der zede, mit dult draghen, vnde den horsam 2 vnder 
anderen 3 fek beiden mit ftride. Nemende dat om gud dunke na- 
volghe, funder veel meer eynem anderen. Vnde ok de broder- 
15 leken leue de fchullen fe fek vnder en-anderen beden vnde don 
mit reyner kufchen leue. Vfen heren god den fchult fe vrochten, 
oren abbet fchul fe leff hebben mit lütter vnde odmodegher leue. 
Vnfem leuen heren ie/u dem fchult fe nichtes nicht vorfetten. De 
vs middenander io bringhe to dem ewygen leuende! amen. 


LXXIII. 

20 Dat in desser REGELEN is nicht gesät alle de bewarijvg der 

RECHTU£7?DICHEIT. 

l"\Effe regelen hebbe we fereuen, vp dat we de fe holden in 
dem clofter, ychtefwat der eyn de houefcheyt der zede edder 
den 4 anbeging des geyftleken leuendes we be-wyfen to hebbende. 

25 Auer we fus ylen wolde 5 to dem wullenkomen geyftleken leuende, 
fo fynt de lere der hylghen veder; We der na-volghet vnde deyt 
de, de voret f, 'vord den minfehen to der hoghe eynes wullenkomen 
geyftleken leuendes. Wente welk ferifft edder welk rede der 
m. 11 31)| godliken walt des olden edder des nyen teftamentes ty s nicht 

3 n en recht lere des geyftleken leuendes? Edder ok welk bok der 
recht-ghelo e ueden veder, dat nicht en vorlude'', dat men den rechten 
wech lope vnde kome to om, de vns ghe-feapen het? Vnde ok 

1 Hs. ot. ? Hs. behorfam mit expungiertem be und darübergeschriebenem 
den. * andere über expungiertem eyn. 4 Hs. dem. 6 wolde, voret über der 
Zeile. 6 Hs. vor luden. 


Digitized by 


Google 



B. 


111 


LXXII. 

Alze en bofe vlid iz der bittercheit, de dar fchedet van gode 
vn de voret jn de h alle, alzo iz ok en ghud vlid, de dar 
fchedet van den fchanden vn de van den lafteren vn de bringet 
den mynfchen tho gade vn de tho dem ewighen 1 leuende. Wn de 
deffen vlid vn de leue fchollen de monnike ouen myd berneder 
leue, dat iz dat fe fik vorkomen vnder anfder myd eren, Ere 
kranckheit des lichammes edder der fede myd dult draghen, 
vn de horfam fik beden myd vechtende vnder anderen. Nement 
dat eme gud duncket efte nutte iz, fchal he na-volghen, funder 
vele mer eynes anderen finne vn de willen. Wncfe de broderliken 
leue fchullen fe fick vnder anderen beden vn de don dat myd 
reyner leue. Wnfen heren god den fchullen fe vruchten, eren 
abbet fchullen fe lef hebben myd lütterer kufcher vn de othmo- 
digher leue. önxifto dem heren en fchullen fe nichtes vor-setten. 
De vnfz myd den anderen jo bringhe tho dem ewighen leuende! 
Amen. 

LXXIII. 

Wan dem dat jn desser regulen nicht iz ghesath mer vmme 

BEWARINGHE WILLEN DER LEUE VNDf DER RECHT-UERDICHEYT. 
^effe regulen hebbe wy geschreuen, vp dat wy de fo holden 
jn dem clofter, ichtes-wat der houefcheit der fede edder dat 
anbeghin des gheiftliken leuendes wy be-|wyfen tho hebbende. 
Auer wy fus ylen tho dem vullenkomen gheiftliken leuende, fo 
fynt dar lere der hilghen veder, der wy na-volghen, vn de thet 
den mynfchen vor tho der hoghe eynes vullen-komen gheiftliken 
leuendes. Wente welck fchrift edder welck rede der godliken walt 
des olden edder des nygen teftam^ntes iz nicht eyn recht lere 
des geiftliken leuendes? Edder ok welck bock der recht-gheloueden 
veder, dat nicht vor-lude, dat me den rechten wech lope vn de 
kome tho deme, de vnfz ghe-fchapen heft? Wn de ok de collacien 


1 Hs. ewighen ; der letzte Buchstabe ist ein m, dessen zweiter Grundstrich 
mit dem dritten zusammenfliesst. 


5 

ffBl. 177a] 

10 

15 

[Bl. 177b] 

20 

[fBl. 178a] 

25 


Digitized by CjOOQle 



112 


A. 


de to-kofinghe der hylgen vedere vnde or ghe-fette vnde or leuent 
vnde ok de 1 regelen vnfes hilghen vaders bafilij, wad fynt de 
anders wen eyn beide der wol leuenden vnde der behorfameden 
monneke vnde ghe-re'de der doghede? Sünder vs traghen vn de 
5 we de ouel leuen vnde vor-fumeren fynt, ys dat eyn fchemede 
vnde eyn hon. Hir-vmme, du de to dem hymmelfchen vaders- 
lande yleft, deffe minften regelen des anganden guden leuendes 
hir be-fcreuen de vor-wulle edder wul-bringhe mit hulpe vnfes 
heren ie/u chr(/?i; vnde denne 2 dar-na to den groten dogeden, 
10 der we vor dechteniffe hebben ghe-dan, to oren hoghen, ys dat 
dek god be-wart, machftu körnen. Dat vs allen fche, des helpe 
vs god vader vnde fone vnde hylghe geyft! amen. 

1 ok de über der Zeile nachgetragen. 1 denne; das letzte e über der Zeile. 

B. 

der hilghen vedere vn de er ghe-fette vn de er leuent vnde de 
regulen vnfes hilghen vaderfz bafilij, wad find de anderfz wan 
15 en beide der wol leuende vnde der horfa/nmighen monnike 
touwe der doghede? Sünder vnfz thraghen, vnde wy de wy 
ouel leuen vnde vorfumeme fyn, iz dat en fchemede vnde en hon. 
Hir-vmme, du de tho dem hemmelfchen vaderlande yleft, diffe 
IfHl. 178b] mynften regulen des anghanden ghuden leuendes fhir befchreuen 
20 de voruulle vnde vullen-bringhe myd hulpe vnfes heren ie/u 
ehr ift\; vnde den dar-na tho den groten dogeden, dar wy var 
dechtniffe hebben van ghe-dan, tho erer hoghede, iz dat dy god 
beward, machftu körnen, dat vnfz allen fche, des helpe vnfz god 
vader vnde fone vnde de hilghe gheift! Amen. 


Digitized by v^ooQle 



Anmerkungen und Berichtigungen 


Seite 3, Zeile 1. [Bl. 83a] sollte etwas höher stehen, wie z. B. [Bl. 85a] und 
[Bl. 31a], da die Handschriftseite nicht mit ffir , sondern mit dem ersten 
lateinischen Abschnitte anfängt. Ähnliches gilt von 121b, 127a, 131a, 132b, 
133a, 134b, 138a. 

—: 16. fcholle. Der zu erwartende Infinitiv fehlt. Absichtliche Kürze? Vgl. 
102 :23 und 37 : 28. 

4:30. vnwerdychet — vnwerdyghet. Vgl. famninche 103:10, lichghe 107:9; 
andrerseits jammergheyt = jammer(i)cheyt 95:26, lachgent, laggent 
E. 12, 10. 

8:16. ghe-reftet (Hs.), für ghe-ruftet , instructi. 

9:15. It , genauer Jt. I und J sind auch sonst einigemal beim Druck verwech¬ 
selt worden. 

10:16. vrochte. Gelten muss doch wohl vrochtent. 

—: 21. Das Verb vyndet muss ergänzt werden. 

11:2. walkelde. Vgl. ftraffeden 14:9, komeden 18:30, leredert 23:4; vgl. 
auch ropener 82 : 8 und volghen 23 : 7. 

— :20. Lies: rechtuerdicheyt. Hs. allerdings rechtuerdich (Zeilenschluss) heyt. 
12 :22. be nemen (Hs.). Ähnlich 24 :3 und öfters. Emendation vielleicht über¬ 
flüssig. Konjunktive ohne Endung sind andrerseits: weygher 58 : 9, 
schyck 68 : 25, war 80 : 27, u. s. w. 

16:11. Im dat-Saize steht kein Subjekts-Pronomen. Vgl. 31:20, 27; 32:8; 

42:2; 58:21, 28; 76:7, und die Anm. zu 38:16 (siehe unten). 

19 : 9. des eten (ohne Endung). Vgl. des clofter 61: 4, des ordert 70 : 18, deffes 
köre 103 : 22; auch 58 :17; 66 : 27; 94 : 5 (95 : 7). 

21 :16. fyne elderen erert; De eldeften eren. Nur das letzte soll wohl gelten. 

Vgl. 52 :26 mit 67 :20. 

22 :4. lerers . Plurale auf -s auch 41:28; 48 : 7; 58 : 32, u. s. w. 

—: 13. Lies: ore/n. 

24:6. Interpungiere: Hir-ane wyfet de prophete: na dem male dat men . . . 
dat gude, Wor-vmme . . . 

—: 25, 30. Der Zeilenzähler steht falsch. Ebenso 32:5, 10; 66:5; 93: (25), 30. 
25:12. Lies: velew. 

28:10. den (Hs.), falsch für der. 

—: 13. bozen (Hs.), falsch für bozer. 

29 :38. Lies: ausgewischtes. 

8 


Digitized by CjOOQle 



114 


30:17. Lies: lones. 

38:16. vnde abbet — vnde de abbet ; vgl. 98:21; 100:18; 102:27; 108:32. 
Ähnlich alfe — alfe se 50:16; 80:20; 98:7. Zum Teil wird hier eine 
fahrlässige Aussprache wiedergespiegelt. Vgl. auch die Anm. zu 16:11. 
39:1. Lies: left. 

—-:29. Lies: vor-fumyenge. 

47:19. Das Part, gefchicket muss ergänzt werden. 

50:11. dort = do on. Vgl. wuftes = wufte es 33:17. 

51:3. feken (Hs.), anscheinend falsch für kefen. 

58:32. Lies: yferen. 

61:24. Lies: nottrofftfycheyt. Vgl. die Anm. zu 11:20. 

64:19. fattenen (Hs.), wohl falsch für fatten, gesetzten, festgestellten. 

96:12. de (Hs.), falsch für des. 

100:21. Die Stelle ist verdorben; de reynecheyt nicht = reine nicht? 

101:35. myd den dogheden der moder. Vgl. de gefte ere fzede, die Sitten der 
Gäste, E. 53 (LVIII). 

102:19 f. (103:20 f.) Die Stelle scheint verdorben. Vgl. den lateinischen Text. 


Digitized by v^-ooQle 



Glossar, 


abbat, m. = abbet 8 :13; 73 : 34, u.s.w. 
-here, m.98:22; vgl. 98:15. -proueat, 
m. pnvpositus 102 :18. 
achte, f. persecutio 30 : 28. 
achte, zahlw. = achtede 33 : 28; 36:1; 
77:24. achteynde, zahlw. E. 26, 27 
(XV111). 

af-ghunatich, adj. invidens 87:35. 
af-wenncn, v. ablactare 27:1. 
al-euene, adv. semper [Schwed. allt 
jämt] E. 7 (II). 

alle-be-dillen — Übedelle 56 : 10. 
alle-dinghe = aller-dinge 93:23. 
aller-leye = -leige 56: 27. 
al-aodelk, adj. talis 99 : 20. vgl. sodelk. 
al-te = al-to 48:5; E. 6 (I). 
alter-laken, n. palla altaris 93 : 12. 
al-to-malen = altomale 42:2; 48 : 29. 
al-tynghea = al-dink, aller-dinge(a) 
27 :18. 

am = an dem 38:29. 

am- (vor Lippenlaut) = an- 78 : 9; 
102:13. 

ammacht, ampt, n. = ambacht 43: 21; 

95:7; 51:5; 59:29, n. s. w. am¬ 
macht-, ampt-lnde, pl. Amtleute 
51:3, 6. 

an, ihnen 74:15; 84:12. 
an-beging, m. = -begin 110:24. 
an-genomen, part. acceptatus E. 6 (I); 
angefangen 48:4. 

angeatheftich, adj. = angeat-aftich 
100:27. angeatliken, adv. trepide 
E. 14 (V). 

an-geninge, f. inspiratio E. 2 (Prol.), 29 
(XX). 

an-gheboren, part. 34 : 23. 
anmacht, n. = ambacht 35 : 33; 85:12; 
vgl. 101:8. 

an-namicheit, f. die Eigenschaft anname 
zu sein, Annehmlichkeit; aeyn na 
der a. der peraonen, personam 
discernere E. 8 (II). -nemicheit, 
adoptio E. 7 (II). -neminge, f. as- 
sumptio E. 60 (LXI11). 


antiphen, antiphone, s. = antiffen 

38 : 30 ; 53 :13; E. 23 (XII), u. s. w. 
ant-weren, v. — -werden 105:14, 16. 
-worde, n. discussio, Verantwortung 
16:1. 

an-wyaynghe, f. inspiratio 49:24. 
apoatel, m. 6:16, u. s. w. (apoatolea 
40:12). 

arbeyder, m. operarius 4:5. 
arch-denkeren, -denckerne, adj su- 
spiciosus 100 : 28; 101: 28. 
aratediginge, f. medicamen E. 32 
(XXVIII). 

articnle, pl. instrumenta E. 11, 13 (IV). 
auent-etend-tid, f. Abendmahlzeit E. 

40 (XXXIX). 
auer, aber! 

aner-blinen, v. ausbleiben E. 42 (XLII). 
aner-den(c)ken, v. = over-trachten E. 

10 (II), 31 (XXV), u. s. w. 
auer-doen, v. consignare, überlassen 
63:16. 

aner-achynent, pneclartis. überaus glän¬ 
zend E. 1 (Prol.). 


barmehertich, adj. = barmhertich 
100:15. barmeherticheit, f. 101 :17. 
bebeden, v. exhibere E. 66 (LXXI). 
bedde-want, n. lectisternium 50:16, u.s.w. 
bede-hna, n. Oratorium 35 :14; 82 : 2, 
u. ß. w. 

bedronerne, adj. turbulentus E. 34 
(XXXI). 

begen, v. llectere 80:18. 
beg(li)ere, f. — beger 28:15; E. 17 
(VII, 1). beg(h)eren, v. deposcere, 
cupere,concupiscere, desiderare, 3:13; 
5:7; 18 : 5; 22 :15, u. s. w. 
begannen, v. = be-ginnen 3:1; E. 38 
(XXXVIII), 44 (XLIV). 
behendeliken, adv. eflicaciter 2 :5. 
behoraamen, v. obedire E. 14 (V). be- 
horaamet, -aammich, adj. ohediens 
112: 3; 97:26. 

8* 


Digitized by Google 



116 


behouinge, f. Bedürfnis, necessaria E. 
52 (LV). 

bekanttelek, adj. = bekentlik 34:7. 
bekeren, v. zureehtweisen, unterrichten, 
belehren E.9 (Il).bekeringc(-ynghe), 
f. emendatio, conversio (3:15; 90 : 19, 
u. s. w. 

bekümmeren, v. intr. beschäftigt sein 
E. 47 (XLIX). 

belouere, m. Vertrauter E. 12 (IV). 
belustik, adj. = belustelik E. 14 (V). 
benedien (-dyen, -dvgen), v. benedicere 
18:19, E. 12 (IV), u. s. w. bene- 
diginge, f. E. 26 (XVII). 
beqwemelken, adv. moderate E. 30 
(XXII). 

besc(h)edinge, f. Bestimmung, Anord¬ 
nung, Verfügung 96:27. 
beschowelik, adj. contemplativus E.6(l). 
beschnldegen, v. arguere E. 9 (II). 
besnydinghe, f. tousura 8:24. 
bespotten, v. irridere 90 :21. 
besseme-slege (dat. bessemen-sleghen), 
pl. plagte virgarum 57: 5, 10. 
bestenlicheit, bestenehliclieit, f. — 
bestentlicheit E. 13 (IV), 54 (LVIII). 
bestraffen, v. arguere, corripere 13 : 33, 
36; 15: 9, u. s. w. 
besunderken, singuli 9 : 29. 
beswigen, v. intr. silere E. 15 (VI). 
betalen, v. vollbringen, leisten 80:19; 
E. 28 (XVIII). 

bevestig(h)en (beuestegen), v. = be- 
vesten 94:20; E. 3 (Prol.), u. s. w. 
bevlecket, part. corruptus E. 17 (VII, 1). 
bewaring, -ing(h)e, f. ohservantia, Be¬ 
obachtung, 7:37; 16:27; 110:20, 
u. 8. w.; im Pl. E. 3 (Prol.). 
beworen, schwer 88:27. 
bi-sellinge, f. consortium, Zugesellung, 
E. 31 (XXV). 

bittercheit (byttereheyt), f. = bitte- 
richeit 110:6. 

blodicheit (blodecheyt) , f. fragilitas 
100 : 21 . 

boke- (boyk-) kamer, f. bibliotheea 
78:8. 

borcklik, adj. = borlik E. 29 (XX). 
bosheit (-heyt), f. 28:1; 83 : 6, u. s. w. 
breke, mask. (acc. „mynen breke“) 33:8, 
u. s. w. 

broderlik (-lyk, -lek), adj. fraternus 
8 :16; 110:14. broderken (schwacher 
dativ) E. 5 (I). 
bycht, f. = bichte 32:4. 
bycledinge, f. indumenta E. 51 (LV). 


c, siehe k. 


dacblik, dagelkes, adj. ä dagelik(es) 
76 :11; 73 : 9. daglietlyken, adv. 
3 : 28. dach- (daghe-) tid, f. kano¬ 
nische Stunde während des Tages 
42 : 25, u. s. w. daghes-licht (-lecht), 
n. 68 :32. 

dar-to 8:14, u. s. w., -np 5 : 8, -vnder 
36 : 17. 

dechtenisse, f. = dechtnisse 92:7; 
112 : 10 . 

deckinghe (dekkynghe). f. indumenta 

86 : 8 . 

deken, s. lena E. 52 (LV). 
delheftych, adj. = -haftich 8:8. del- 
affticheit, f. participatio E. 31 (XXIV). 
den, konj. noch („he schal nicht iegen 
dat bod leren den stiebten eilte 
beten“) E. 7 (II). 

denerinne, f. Dienerin E. 38 (XXXVI). 

denighe, f. Dienst 46:11. 
denst-lude,pl.septiinanarii E.37(XXXV). 

-vate, pl. vasa ministerii E.36(XXXV). 
der = dar, wo 98: 19. 
der en (eyn). entweder [Schwed. ett- 
dera] 76 :3. 

der er (or), pron. quorum 90:22. 
detierie, f. furtum E. 11 (IV). 
din, dein! 

dinse- (dynsce-, dinxte-) dach, m. - 
dinges-dach 41 : 11; 46:2. 
dogetsam, adj. ä dogentsam E. 15 (VI). 
dorfticheyt, f. miseria 94 :26. 
dor-lncbten, v. durchleuchten 26:27. 
dorscliynge, f. tribulatio 30:21. 
dortigeste, druddigeste, druttigesto, 
zahlw.30ste E.28(XVIII), 39(XXXIX), 
27 (XVI11). 

drogen, f. — drogene 4: 29, u. 8. w. 
drouien (-ech), adj. turbulentus 58 :4; 
100:26. 

drun(c)kenheit(-heyt), f. ebrietas66: 25, 
u. s. w. drynkerne, adj. vinolentus 
E. 12 (IV). 
du, du! 

dübelt, adj. duplex E. 8 (II). 
duldelken, adv. duldig 30: 9. 
dnnde, zu don, v. 7 : 27; 13: 9, u. s. w. 


ed, pron. — it 29 :10; 48:1, u. s. w. 
eghensc(h)op, f. res peculiaris, Be¬ 
sitztum 60 : 7; 86 : 26. 
einote, s. („des cinotes“) Einöde 8:17. 


Digitized by Google 



117 


ek, ich! 

eldesten = oldesten 108: 20, u. s. w. 
elfte, eylfte, zahhv. 84:4. 
em, pron. ~ eme 78:12, u. s. w. 
em- — ent- 09: 5. 
en — em, ihm 88:8. 
en; in enem, uno loco E. 42 (XLI1). 
en-. eyn-ander, pron. 50 : 27, 28; 62 : 9, 
u. s. w. 

enbnten, adv. ex corde 87 :80, u. s. w. 
enden, v. refl. 9:10; 40:4. 
en-formlik, eyn-formelik, adj. gleich¬ 
förmig 46:7, 85. 

engel, m. angelus 26:5, 25; 48:15, 
u. s. w. 

en-sedeler, eyn-sedelere, pl. anacho retir, 
heremitm 9: 17; 8: 18. 
entliolderne, adj. enthaltsam E. 84 
(XXXI). enthojdinge, f. abstinentia 
E. 40 (XL), 47 (XL1X). 
ent-naldigen (-noldighen), adv. simpli¬ 
citer 98 : 28; 94 : 15. 
er (eer, ere, er wan), konj. untequam, 
priiisquam 4:13: 20:8; 21 : 13, 18; 
66 : 7. 

eraftycheyt, f. reverentia, puritatis 
devotio 25:17; 49:19. 
erdecken, v. tb en(t)decken 75:32. 
ere — er, erer, ihrer 56:10. 
erhoglien, v. exaltare 84 : 3. 
erkantnisse, 1.; to e. körnen, bekannt 
werden E. 45 (XLVI). 
erlek, adj. ehrerbietig, ehrfurchtsvoll 
24:18. erlecheyt, f. Ehrerbietung, 
Ehrfurcht 48:22. 
ernianinge, f. adhortatio 56 : 6. 
ernalen. v. intr. — rell. 44:18. 
erne-tyd, f. Erntezeit 76 : 25. 
erscheden, v. separare 110:7. 
erste, m. — arstc 56: 6. 
ert-rike (-rvke), n. terra 33 : 35; E. 20 
(VII,9), 26 (XVII). 

et, pron. — it 8:11: 13 : 16; 21 : 13. 
eten-, etendes-tid (-tyd), f. Mahlzeit 
72:12; E. 37 (XXXV), u. s. w. 
etisch, adj. = etench E. 12 (IV). 
ewichliken (-y-), adv. in perpetuum 
7:32; E. 4 (Prol.). 

exempel, s. („synes exempels“) E. 82 
(XXVII), 57 < (LXI). 
ey-, siehe e-, ei- und unten, 
eyn, für in, präp. 46:27; für en, negat. 

49:24; für cn(t)- 46:16. 
eyne, pron. ihn 91:3, 19, 31. 
eyn-drechtigen, adv. einträchtig E. 60 
(LX1V). 


f, siehe y. 


gard(en)-krude, pl. legumina 66:17; 
67 : 19. 

gasterie-tid, f. tempus hospitalitatis E. 
57 (LXI). 

gast-wesinge (gh-, -wis-, -ghe), f. dass. 
94 :21, 23. 

geleszen, v. = lesen E. 53 (LVIII). 
gensliken, adv. = -like E. 35 (XXXIII). 
gerne, adv. — gern 18: 21, u. s. w. 
gesettet, part. indictus, festgesetzt E. 

47 (XLIV), 67 (LXXIIIX 
geste-koken, f. coquina hospitum 84 : 3. 
geuer, m. — gevere E. 14 (V). 
gcyste, tur geste 59: 13. 
geystlik (gheist-, gest-, -lek, -lyk), 
adj. spiritualis 18:26: 81 :13; 110 ; 24, 
u. s. w. 

ghehreke, m. Mangel 15 : 29; vitium 
57:22. 

ghescikkingc. f. Anordnung 46:35. 
ghescliycke; van g.— van geschickte 
51 : 9. 

; ghewychte, n. pensum 80:21. 

godlik, gotlik, adj. divinus, dominicus 
' 34:27; 2:22, u. s. w. 

gönne; de g., derjenige E. 1, 3 (Prol.), 
II. s. w. 

grad (graed), m. gradus 20 :25; 26 :14, 
u. s. w. 

grifel (gryffel), graphium 60 :10: 86:29. 
grimmich, adj. grimmig 103:9; E. 32 
(XXVII). 

[grod-modigen, irrtümlich lur geotli- 
modiget E. 19 (VII,7)J. 
grotinghe, f. salutatio 83:23. 
gruen, v. = gruwen 18:20. 
grnntvesten, v. — -vestigen 6: 12. 
grym, adj. grimmig 102:9. 
gyrich (ghyrych), adj. gierig 59:17; 
E. 34 (XXXI). 


hand-water, n. aqua in manibus E. 49 
(LIII). 

hantfesteghen, v. fundare 7 :13. 
hardecheyt (-dych-), f. dirus atTectus 
12:34. 

hefftich. adj. E. 32 (XXVII). 
helle-pyne, f. iehenna 19: 28; 27:21. 
hemelek. adj. = henielik E. 45 (LXj. 

hemelken, adv. E. 19 ^VI1, 5). u. s. w. 
hemmel-ryke, n. regnum codornm 7 : 24. 
hen-ghan, v. hingehen 53:29. 
hen-richten, v. hinweisen 75:4. 
herde, m. grex 56:15. 


Digitized by Google 



ns 


her-komen, v. 94:12. 
herte, n.; vtem (vte dem) herten, ex 
corde, memoriter (= vteiu synne, 
hütenden koken, enlmten) E. 22 (X). 
hertliken, adv. acrius 107 : 29. 
hetinge, f. Geheiss E. 48 (LI) 
hetischeit, 1*. — hetescheit 1 >5 : 11. 
heyl, m. salutare 10: 27; 14 : 24, u. s. w. 

heylsam, adj. salubris 16:16. 
heyten, v. == heten 9:32, u. s. w. 
hillicheit, f. Heiligkeit E. 34 (XXXI). 
hinder-kosent, n. detractiones 102 :17. 
hittich, adj. ferveutisshnusE. 67 (LXXII). 
hir-ane 16:17, -mede 62 :4, -na 28: 24, 
-over 86:17, -vor (bis jetzt, jam) 
E. 25 (XVII), -vmme 2:7, u. s. w. 
hochtides- (hochtydes-) dach, m. nata- 
licia sancti, festuitas 42:1, 2. 
hoeren, v. adulterari 18 :4. 
homodigen, v. = homoden E. G2 (LXV). 
horsani(m)ich (-ych), adj. obediens 13:36; 
109 :16, u. s. w. horsamycheyt, f. 
obedientia 31:6. 

liouart, s. („des houardes“) 64:25; 
102: 8, u. s. w. honardych, houer- 
dich (-dech), adj. superbus 14:10; 
19:22; 51:31, u. s. w. houardicheyt, 
hoverdicheit, f. 96:6; E. 13 (IV). 
houerdyghe, 1.103:14. houardighen, 
houerdeghen, v. superbire 107:19; 
106:17. 

honde, f. = hode 98:11. 
houet-knsszen, n. capitale E. 52 (LV). 
hunderste, zalilw. E. 24 (XIII), 26, 27 
(XV1I1), u. s. w. 

hymmel, m. = hemmel 26:10, u. s. w. 


icht wad, etwas 91:33. iehtes allesz-we, 
ein jeglicher E. 42 (XLI1). ichtes- 
(ychtes-)welk, irgend ein 28: 21; 
58 : 8. ichtes-wes,etwas7 : 35; 87 : 24. 
ick, pron. ich 25:4; 35:22, 23. 
idder, konj. — edder 94:22; 96:4. 
iement (jement), pron. = ieman(t) 
46:29; 70 :19; 73 : 24. iemet 74:18. 
icrg(h)en (jerghen), adv. irgendwo 
74:22; 106:8. i. wat, irgend etwas 
74:20. 

ik, pron. ich 5:4, 8, u. s. w. 
in-gedom, n. = -gedome E. 34 (XXXI). 
instrument, pl. instrumenta 18:1. 
int erste — in dat erste, to dem 
ersten, inprimis E. 1 (Prol.). 


iammerlyk, adj. miserrimus 11:5. 
iegene, f. = j egen in ge E. 51 (LV), 
57 (LXI). 

iegen-kurren, v. = wedder-knrren 

E. 12 (IV). 

jenne (ienne, yenne); de j., derjenige 
14 : 31; 66 :10; 70 : 9, u. s. w. 
jungher (iunger), in. Jünger 10:17; 
22 : 25, u. s. w. 

juwe (iuwc), pron. euer 2:24; 4:13; 
67 : 27, u. s. w. 


kalemle, m. Kalender E. 41 (XLI). 
kamer- (komer-) hoff (-houff),m.vesti- 
arium 86: 15, 19, u. s. w. 
kanne f. E. 37 (XXXV). 
capittel, n. (Abschnitt) 9:12, u. s. w. 
karcheit, f. parcitas E. 40 (XXXIX). 

kargen, adv. parcius E. 41 (XL), 
kartusere, pl. Kartäuser E. 5 (1). 
castigen (-tyghen), v. castigare 18:8; 
56 : 29. castiginge (castigynghe, 
castynghynge), f. 14:11: E. 9(11). 
kellener, kellerer, m. = keiner E. 

33, 34 (XXXI), 40 (XXXIX). kel¬ 
lerinne, kellersche, f. celleraria E. 

34, 33 (XXXI). 

clage-sake, f. Grund der Klage E. 51 
(LV). 

cleder-meyster, m. Kleiderau fseher 86:1. 
cledinge, f. vestimenta 86: 2, n. s. w. 
klenclicheit,f.inbecillitasE.38(XXXVH). 
clerik, m. = klerk E. 58 (LXI). 
klockliken, adv. stündlich, omni liora? 
E. 17 (VII, 1). 

kl oster (cl-), n. monasterium 9:18, 
u. s. w. -lüde, pl. cenobita; 8:12; 
11: 8, u. s. w. 

knellik, adj. debilis, delicatus 67:32; 
79:23. 

kny, n. = kne 80:18. 

kog(h)ele (kaghele), f. = kogel 86:6, 

7, 28, u. s. w. 

koken, f. = kokene, koke 85:5, 
u. s. w. -denst, s. Küchendienst 63:9. 
collacien-tid, f. collationes E. 42 (XLII). 
eompleten*tid, f. = complete E. 26 
(XVII). 

konig (dat. konnyghe), in. = konink 
2:9; 94:31. 

kop; legers kopes (Hs. „kopen“), 
ringers kopes, billiger E. 51 (LV), 
53 (LVII); yn den kop gan, in capite 
respicere, „treffen“ 102:21. 
kor (chor), in. (Ort, Personen) 39 : 29; 
70 : 30 ; 72 : 6, 10, u. s. w. 


Digitized by Google 



119 


corper, s. corpus 94 : 24. 
kraft (nl. kreflfte), f. 18:3. 
krenclik, adj. inbecillis, debilis E. 36 
(XXXV), *38 (XXXVI). 
kristenheyt, f. 37:27. kristen-(cry- 
sten-)lude, ]»1. Christen 100 : 6. 


lachgelik, adj. — lachlick E. 12 (IV). 
lacligent, latent, n. Lachen E. 12 
(IV), 20 (VII, 10, 11). 
laudes, f. und pl. matutini 36 : 7; 38 : 23, 
28, 29, u. s. w. -tyd, f. 42 : 22. 
ledder-bom, in. latus scala* 26:11; 
27: 13, 14. 

leddich-gand, n. otiositas E. 45, 46 
(XLV11I). 

lefflik, adj. t=s liflik 110: I. 
lemksem, lengzeni, adv. ~ lanksam, 
lenksem 22 : 21; 70: 29. 
lerer, m. doctur 22:4; 37:27; E. 22 
(IX). 

leser (lezer), m. lector 64:20; 66:1, 
u. s. w. less, pl. lectiones 20: 1. 
lesterlick, lestrik, adj. vitiosus 95:23; 
94:23. 

lieh, adv. = like 46:25. 
lichtelken,lielitliken, adj. leviter, leicht, 
ein wenig 108:28; 109 : 27. 
listich (dat. listingen für listigen), 
adj. arglistig E. 3 (Prol). 
louesanilik, -sumelk, adj. commendati- 
cius 97 : 2; 96 : I. 

Inst, fern. 29 :17. 

lycht-ferych, adj. — licht-verdich35 : 2. 
lyppe, f. labiuni 4 : 10. 


mad, s. Mass, eniina 68:2. 
maget = mach et 104: 19. 
malliehte = mach-lichte 105:11. 
mandat-dwele, f. Tuch lur das .Man¬ 
datum“ („dwele mit der de hrodere 
de liernle vnde voyte droghen“) E. 
36 (XXXV). 

mannechant (mannehant), adj. = man- 
niger hande 8:14; 104:21. 
manyghe, f. = maninge 6:13. 
mar, konj. = mer (mit kurzem e!) E. 
51 (LV). 

matlik, adj. = matelik, mensuratus 
E. 51 (LV), 

mede-knecht, m. conservus 103 : 3. 
mede-besitterc, m.Mithesi tzerE.4 (Prol.). 
mede-lident, mitlcidend 8 : 7. -lidich, 
adj. compassus E. 32 (XXVII). 
men, adv, = min E. 22 (X). 


mer(c)kinge, f. considerat ; o E. 36 
(XXXIV), 39 (XXXIX), u. s. w. 
nier(e)ksain, adj. consideratus 100:29. 
meticli (-ych), adj. — maticli 59:3; 
E. 34 (XXXI). metig(h)en, adv. 
69:4; E. 30 (XXII), u. s. w. met- 
liken, metleken, metelken (med-, 
-lyken) 58:18; 68:10; E. 46 (XLVI11), 

U. 8. W. 

meyster-arbeyder, m. artifex 88 : 7, 8. 
mevsterlicheit, f. auctoritas E. 38 
(XXXVII). 

mid = mit 67:6; 42 : 23 ; 78:6. 
midde-delen, v. — mede-delen 50:6; 
102 : 2 . 

middages-refeccie, f. Mittagsmahl E. 
37 (XXXV). 

middenander, pariter 110:19. 
mildecheyt, myldyeheyt, f. Milde, pie- 
tas, pius alTectus 12:35; 4:15. mil- 
delkeu, adv. E. 38 (XXXVII). 
minsheyt, f. humanitas 82:29. 
misse-handeling(h)e,r. - mis-h. 102:17. 
mixt, s. Brot und Wein, mixtum 62: 15; 
66:7. 

mon(n)ich, m. --- mon(n)ik 48:5; 79:29. 
monnikes-cleth, n. Mönchsgewand 
E. 51 (LV). 

monster, munster, s. monasterium 82:1; 
96:25. 

morgen - etent- tid, f. Frühstück E. 42 
(XLII). morglien-stnnde, f. matutini 
tempus 43: 19. 

muclite, impf. = mochte 67:17; 107:29. 
murmureren, v. (-eilt, n.) — raurmu- 
ren E. 14 (V), 37 (XXXV), u. s. w. 
murrech, adj. = murreseh 18:22. 
myddel-nacht, f. — midder-nacht 36:1. 
mynd, 3 sg. meint E. 62 (LXV). 
mysse-deder, in. delinqnens 15:4. 
mysselik, adj. verschieden, di versus 10:1. 


nacht, präp. = na(ch) 44 :10, 25 u. s. w. 
nacht-dock, -doyk, m. lena 87:27; 
86 : 25. -metten, f. vigilite 39 : 24; 
43:1. -wakynghe, f. dass. 43:23. 
na-geuen, v. nachgeben, hinzufügen E.26 
(XVII). 

na-spreken, v. nachsprechen, respondere 
91:30. 

nedder-gank.m.oocasus (solis) E. 13(IV). 
nedderlyk, adj. niedrig 31:17. 
negenteynde, zahlw. 19te E 27 (XVIII). 
negentessche, 90ste E. 23 (XIII), 
43 (XLI1I). fnegenste, 90ste E. 21 
(IX), Schreibfehler?] 


Digitized by Google 




120 


nich (nych) — nicht 2 :18; 7 : 19. u. s. w. 
(9 mal), niclitcn nicht eil, mm 
E. 30 (XXIII), 36 (XXXIII), U. s. w. 
noc — noch 96:20. noch .. edder 10:15. 

noch teil, adhuc, noch 6 : 28. 
noch, für nach 97:29. 
nocturne, f. 37: 32, u. s. w. nocturnen- 
tid, f. nocturna* vigilüe E. 25 (XVI). 
none(n)-tid, f. Mittagszeit 52:14, 15; 
68 : 28, u. s. w. 

novicie, s. 90: 1; 91 : 11, u. s. w. 
nowheit, f. parcitas E. 40 (XXXIX). 
nuftych, adj. = vornuftich 14:8. 
nnmmcnen, v. — nomen 99:14. 
nygelkcn, udv. = uieliken E. 53(LVIII). 


offereringe, f. (zu offereren) s offe- 
ringe E. 55 (LIX). 

orsaken, v. Anlass zur Klage mdunen 
14:28. 

orwelk, pron. jemand 88: 10. 
osel, n. — ossel 69: 2. 
othmodclken, adv. = otmodelikcn 
E. 15 (VII). 

mur-etycn, ad j. multum edax 19:23. 
ouer-eyn, adv. überein 48:18. 
oner-hebben, v. exaltare HK): 16. 
ovcrlik — overlich 44:29; 46:25. 
ouer-kranck, adj. dehilis. sehr schwach 
65:14. 

oner-vlodich, adj.supertluus, übermässig 
(im Essen) 94 : 22. 

ouer-weldich (ancr-, -dycli), adj. pne- 
valens E. 7 (II). o. werden, pra;- 
valere 100:7. 


pleges-lndc, pl. Pfleger E. 38 (XXXVI). 
prime-stnmle, f. prima horaE.25(XXll). 
psalm(e). m. — salme 44:26; 46:8, 
23, u. s. w psalm-singinghc. f. 46:24. 
psalter, m. ~ »alter 48:2, u. s. w. 
pulpete, n. (dat.) — pnlpite E. 21 (IX). 


radesschop. s. = redcschop E 13 (IV). 
recht-ghe!o(e)uet, adj.catholieus 110:31. \ 
recht-vorsniadingc, f. Verachtung des 
Rechtes 96 :22. 

redelk, adj. = redelik 6:33, u. s. w. 
red(d)elken, adv. 17:21: 102:27, 
u. s. w. 

respons, s., -sorien, pl. responsorium, 
-ia 44 : 10; 46 : 20 ; 37 : 28. n. s. w. 
reyninghe, f. Reinigung.Waschen 63:12. 
ringh-niodich, adj. pusillanimus E. 46 
(XLVI1I). 


romessch, adj. Romanus 41: 18; E. 24 
(XIII). 

roper, m. damosus 34:6. froperende, 
für ropemle? oder roperne? clamo- 
sus E. 20 (VII, 11)1. 
runatftich, adj. zum Gcllüster geneigt 
E. 12 (IV).' 

rychtegen, v. dirigere 32:31. 
rydderlikcn, adv. ritterlich 3:11. 
rypelieit = ripicheit, maturitas E. 64 
(LXVI). 


sak, f. = »ake 94: 4. 

»alm, m. »alme, psalmus 46:1. 
»amen, adv. — »aniene 98:6. 
»amitichevt (-ty-), f. = sachticheit 
12:34;* 30 :9. 

»anilinghe, »ainnighe, f. »amninge 

75 : 2; 91 : 14, u. s. w.; 89 : 24: 91 : 29. 
sarabayten, pl. sarabaitm 8:20; 10:3. 
scapen-stal. s. — schape-stal 8:25. 
sehap-herde, s. ovilia, Schafhürde 
9:30. 

»cha, schastu — schal, »chalstn 17:8; 

E. 26 (XVII); R. 27:2. 
sehallickhuftich, adj. — »chalkaftich 

61 : 18. 

schar, s. — schare 90:31. 
seheringc (sehaeringhe, Hs. ,,schaere- 
ringhe* 4 ), f. tonsura 9:29; E. 5 (1). 
»chnndynge, f. suasiones 14:19. 
»chymp-wort. s. scurrilitas 25:18. 
»ehvnbar, adj. pra*darus 2:10. 
scl-* = sl- 8:28; 24 : 26; 44 : 33; 50 : 29. 
»edegen. adv. morose, langsam E. 43 
(Xldll). 

seer, adv. -M, sere 80:2o. 
senen? oder Schreibfehler für seien? 
pl. tunes 50:22. 

»exten-tid (-tyd), f. sexta lmra 52: 14, 
u. s. w. 

»erste, zahlw. = »este 33:13. 
slit = sliht, adv. 93:23. 

»lutinge, f. claustra, eingeschlossener 
Raum, Einfriedigung E. 13 (IV), 
65 (LXVII). 

»o, pron. - se, eam 111:19. 

»odelk ~ »odau, »olk 71:16. vgl. 
al-»odelk. 

»ondagea-mettene, f. Sountagsmesse 
44:27. 

sorchnoldycht, adj. =r -dich 55: 7. 
»ostich, zahlw. („vervnsostieh“) ~ 808- 
tieh 59 (LX1II), 60 (LXIV). »os- 
tigeste, 60ste E. 23 (XI11). 
souenteynde, zalilw. 17te E. 27 (XVIII). 


Digitized by CjOOQle 



121 


spalm, m. — salme 44:20, 26, u. s. w. 
sprakerne, adj. = sprekerne E. 20 
(VII, 9). 

spylde, s. Verschwendung (als Subjekt) 
66:26. 

spysinge, f. refectio E. 39 (XXXIX). 
stalen, pl. Sprossen (der Leiter) 26 : 12. 
starflik, adj. — sterflik E. 4 (Pro!.), 
stedeghen, v. gestatten 89 : 25. 
stid-modich, adj. contumax 109 : 32. 
stilliken (-lyken), stilken, adv. cum 
(sunnno) silentio, 41:30; 82:4; 83:4. 
studeren, v. 77 : 31; 78 : 21. 
stummen, v.; pass, obnmtescere 25:4. 
suckafTtich, adj. = suchtaftich, mors 
bidus E. 33 (XXVIII). 
suluest sulve, selbst 13:10; 17:7; 

19:26; 23:25, u. s. w. 
sumeren, adj. negligens 28:9. 
sunderk, adj. = sunderich 64: 5. sun¬ 
derlich — snnderlik, peculiaris E. 
52 (LV). sunderynghe, f. Absonde¬ 
rung 53:6. 

swerenisse, f. = swernisse 8:4. 
syd-bocm, m. latus (sealm) 26: 10. 
syn, n». sententia, Spruch 23: 18. 
synde — sende (zu sen, v.) 107:5; 
E. 65 (LXVI11); vgl. E. 40 (XL, „an 
tho synde“). 


teken, n.; hebben ore t., ordines suos 
consequi 98:25. 

tempereringe, f. = temperinge 86: 3. 
tcrcie, tertie, f. ii tertia [horal 42 :11, 
23; 47:2, u. s. w. tercien-tid, f. E. 
45, 46 (XLVIII). 

testament,-mente, n. testamen tu m 36:22; 

38:2; E. 8 (II), 22 (IX), u. s. w. 
te-tenghen, für to-tenghen? oder für 
tenghen? 39:19. 

teyken, n. = teken 49 : 26; 61: 31. 
tho-varne, adv. = tovnren 101:10. 
thut, für tucht 93:27; 107:9, 12. 
tid, f.; na tyden = na der tit E. 1 
(Pro}.). 

tidicheit, f. temperies, (von der Jahres¬ 
zeit abhängige) Beschaffenheit; iiberh.: 
Temperatur E. 51 (LV). 
to- (tho-) achten, v. 1) deputare, zu¬ 
denken, bestimmen (etwas für je¬ 
mand) 65 :10. 2) reputare, zulegen, 
zuschreihen 19 : 27. 

to-borliken, adv. gebührlich E. 48 (L). 
togentleken, adv. — togenliken 50:29. 
to-kemden to-komenden, künftigen 
29:29. 


to-kosinghe, f. collationes 112 :1. 
tom = to dem 46 : 4, 33 ; 71:24. tor, 
tore — to der(e) 46:2, 15, 19; 
36:9. 

to-okinge, f. augmentatio E. 10 (II). 
to-rekenen, v. consignare E.36 (XXXV). 
to- (tho-) sammede, adv. — to - sum¬ 
mende 72 : 13; 99: 20. toszammcnde- 
sprekent,n. collationes E.68(LXX1II). 
to-vog(h)en, v. retl. und intr. sich ge¬ 
sellen, sich anschliessen. jungi 53:22; 
54:1; E. 47 (XLVIII, „ok schal de 
ene deme anderen nicht to-fogen“). 
to-vorlaten, n. spes 30:16. 
to-wiken, v. discedere E. 4 (Pro!.), 
to-wunskinge, f. adoptio E. 7 (II). 
trachtliken, adv. = trachliken 22 : 21. 
tuc{h)tig(h)en, adv. houeste 94:25. 
twe-schelinge,-scheldinghe, f. 102:10; 
103:10. 

twey-dre ginge, f. dissentio E. 62 (LXV). 
twiutigeste, twintichteste, zahlw.20ste 
E. 27 (XVIII). 

tyghen, präp. = tegen 108:29. 


vmbeschedene, adj. = unbescheden 
E. 66 (LXX). 

vmme-drenen, zurückgewiesen 88:25. 
vmme-szoken, v. durchsuchen E. 52 (LV). 
vmme-vanghen, v. amplecti (delitias) 

18:8. 

vn-beschedelken, adv. = un-besche- 
de(n)liken 109:11. 
vnd : vnde 8:18, 27. 
vnder-dau, suhst. Untergebner 102 :19. 
vnder-ghan, v. uutergehen 21:18. -gank, 
m. occasus (solis) 20:15; E. 13 (IV). 
vnder-langhens, adv. — -langen, -langes 
109:16. 

vnde[r]-raden, v. persuadere 68 : 9. 
vnder-sliken, v. subripere 69 : 8. 
vnderual, s. interval 36 : 6. 
vnder-wisen, interdum, „unter Um¬ 
ständen - E. 15 (VI). 
vn-douwe, f indigeries E. 40 (XXXIX). 
vn-frochtlick, adj. furchtlos 3:19. 
vn-fromsam, adj. schädlich E. 9 (II). 
vn-fullenbracht (-vullenbrocht), -wul- 
bracht, imperfectus 23:6; E. 13 
(V); A. 22:6. 

vn-gelikede, s. iniuria E. 53 (LVIII). 
vn-horsamheyt, i inobedientia 3:8. 
vn-lych, n. iniuria 30:8. 
vn-mog(h)elicheit (-heyt), f. inbecillitas, 
Unfähigkeit, Schwäche 106:16; E. 
4 (Prol ), 47 (XLVIII). 


Digitized by 


Google 



122 


vn-ordclken, adv. — nnordeliken 58 : 9. 
vn-ramen, adv. — un-ramelinges74 : 16. 
vn-redelken, adv. = unredeliken 58:8. 
vn-renliken, -reynleken, adv. r- un- 
reineliken E. 35 (XXXII); A. 60 : 3. 
vn-schuldynghe, f. = entschuldige 
51:29. 

vn-temelk, adj. = -temelik K. 15 (Vl\ 
vnt-setten, v. ent-s., degradare 98 : 6. 
vnt-stunt (zu ent-stan), entstand 15 : 7. 
yn-vdsprekelik, adj. inenurrabilis 8:5. 
vn-vellech, adj. incompetens. unpassend, 
ungeeignet (vgl. vellich) 78:18. 
-vellichliken (-lech-), absurdum 
102 : 12 . 

vn-wersem, adj. — nn-wertsam, tur- 
bulentus 59: 4. 

vn-willigen, adv. tarde E. 14 (V). 
vp-dregen, v. retl. decipi E. 56 (MX). 
vt(h)ercn, v. exuere, befreien 102:15. 
vtericheit, f. extremitas E. 19 (VII,6). 
yth-lenen (vd-lezen), v. ex integro 
legere 78:8. 

yt-wanderen, v. in via dirigi 86:22. 


vaders-lant, n. - yaderlant 112:6. 
van-keren, v. avertere E. 38 1 XXXVIII). 
vasten-lcuent, n. Fastenleben 79 : 29,30. 
ueleheyt, f. - velheit 51:18. 
vel (veel, vele) mer (meer), vielmehr 
96:8; 100:26; 110: 14. 
venie, f.; sick strecken in de langhen 
venien, prostratue jacere 72 : 28. 
verch, für versch 44:11. 
versikel (-sykel), n. versiculum 36 :15; 
40: 13, u. s w. 

vertigeste, zablw. 40ste E. 24 (XIII), 
u. s. w. 

vervarnheit, f. = vorvarenheit 93:22. 
yernernighen, v. = vorvernen 75 : 8. 
vesper-(p)salm, in. psalmus vesper- 
tinns 47:14; E. 27 (XVI11). 
vesterie, f. vestiarium E. 51 (LV), 55 
(LVIII). 

veyr, zahlw. = ver 9:13* 39:12, u. s. w. 
villichte; mochte v. aat, vielleicht 
94:19. 

vleysch, s. = vlesch 9:23; 53:27. 
flisch-etent, n. carnium usus E. 38 
(XXXVI). 

flitigen, vlytelken, adv. = vlitcliken 
E. 34 (XXXI), 50 (MII); B. 21 :27. 
flynsz, mask. („vppe den llynsz* 

„vp den steyn“) E. 3 (Prol.). 
vogen, v. intr. sociari E. 43 (LXIII, 
„nicht vorineten by de singenden 


vogen 4 *), 49 (MII. „to szammende 
vogen“, sihi sociari). vgl. to-vogen. 
volg(h )en, v. mit Acc. 99 : 28; E. 11 ( III\ 
u. s. w. 

vor-bewaren, v. pra-cavere 106 : 23. 
vordoninieren, adj. prodigus 59:5. 
vordompnisse, f. = -domeuisse 10.3: 21. 
vordroten, s. tristitia, gravis labor 
(— vordreten) 62:6, 17. 
vorgettereuheit i-gh-, -heyt >, f. ohlivio, 
Vergesslichkeit 27 : 18; E. 16 ) VII,1). 
vorharden, v. Irans, ohdurare 2:24. 
vorhomodigen, v. rell. superbire E. 

63 (LXV). 

vor k undi n ge, f. = yorkundiginge 

76 : 1. 

vorlicheit, f. (= varlicheit) terror, 
einschüchternde Rede E. 9 (II). 
vorlichtigen, v. ^ vorlichten II, 1 

E. 56 ( LX). 

vorniannighe, f. vormaninge 3:5. 
vormensamg(h)en, -meynsanimen, v, 

— -mensamen 80 : 27; 72 : 26. 
vormeteeheyt, f. ~ -meten(ic)heit 
16:14. -metelken, adv. — -meteli- 
ken E. 11 (III), u. s. w. 
voroueren, v. augere E. 40 (XXXIX). 
vor-prediken, vore-predeghen, v. pre- 
dicare 13: 10; 12: 12. 
vorsehrecken, v. intr. erschrecken 
7:37. . 

voi^nadelk, adj. = -sniadelik E. 9 (II). JS 
vorsniedere, pl. contemnentes 14 : 3. 
yorsokinge, f. probatio E. 5 (I). 
vorstoringe, f. Storung E. 44 (XLV). 
vorsumer, m., -sumeren, adj. negligens 
14:13; 70:31; 78:20; il2:5. -su- 
melk (ver-), adj. = -sumelik 71:34; 

E. 9 (II), u. s. w. -sumelken, adv. = 
-sumeliken 61:4. -suminge (-yenge\ 
f. neglectus, negligentia 39 : 29; E. 47 
(XMX). 

vorswynder, m. (ex)stirpator 58:17. 
vorsychtlyken, adv. provide 17: 20. 
vorszamminge. f. — -sam(me)linge 
E. 26 (XVII). 

vorveringe, f. terror, einschiichternde 
Rede 12:33. 

vor-voytlinge, votlinge, pl. pedules 
E. 51, 52 (LV). 

freuenleme — vreueleme (adj. dat.) 
23:23. 

vrichdach, m. = vri-dach 69:23. 
vrochtefnt]. n. fermentum 10:16. 
vrochtliken (frochtlykeu), adv. trepide 
22 : 21 . 

vromelken. adv. = vromeliken 46 : 43. 


Digitized by 


Google 



123 


vronwde, s. = vrouwede 81 :7, 10. 
vrygelken, adv. = vrigeliken 9o : io. 
fryg-kor, m. arbitrium, lroie Wahl, 
Outdiinkeu 28 : 14. 

vul-dedicheit,f. sat siuctioE. 32(XXVII). 
Vül-modyeh, adj. superbns 15 :10. 


wapentor, s. armn, WafTnung 2: 10. 

warsettinghe, f. (Hs. „des gotliken 
war settingbe“) — vorsettinghe, 
auetoritns 86:22 (war- l'iir vor- 
aucli 92:22). 

wasch, ra. — wasche rie: holden 
svnen w., vacare otio ant fabulis 
78:13. 

w r edder-keuelek, -kinesch, adj. • = 
-kivich 108:24; E. 12 (IV). 

W’edder-konich, adj. con tentiosus 109:22. 

wedder-lateml, n. indigeries E. 40 
(XXXIX). 

wedder-mnrrent, n. Widerknurren 
23:29. 

wedder-sordeschen ? adv. proterve 
16:25. 

wedder-stanwinge, f. Widerstand, Wi¬ 
derwärtigkeit, contrarne res 30:8. 

wegene; der w. — van der w., des¬ 
wegen E. 15 (VI), 28 (XIX), n. s. w. 
de w. E. 29 (XXI). 

i wente worvmme, w. w. dat, quippe 
2\ 90:33; 91:35. 


wento -- went(e) to 108:8. 
werd(d)er- wedder- 23: 31; 31:11. 
werder-settich, adj. contrarius, wider¬ 
wärtig 31 : II. 

weret (werit were it) dat, wenn 
6:33; 50:8; 97 : 15, u. s. w. 
werken-dacli, m. werkel-dach 

40:5, 6. 

wenn, für warm 87:4. 
wert, l'iir wart 30 : 5; were it 95 : 27. 
willen (wyllen), v., zur Umschreibung 
des negierten Imperativs(Latiuismus) 
5:1; E. 2 (Urol.). 
willich — vil-licht(e) 97: 15. 
wisselken, adv. ^ wisliken 100:19. 
wontlik - w r onlik, adj. gewöhnlich 
E. 28 (XVIII). 

wnllen-boyte, f. satisfactio 72:10. 
wylliken, adv. - willichliken, wil¬ 
ligen 100:9. 

wys-sagen, v.; part. securus 30: 16. 


ydelk, adj. otiosus, eitel 24:18. y- 
delcheyt, 1*. idelicheit 71:28. 
ye-w-elk, pron. unusijuisque 15:22; 45:6. 
yf — ift, wenn 23: 1. 
yn-w'onynghe, 1 *. Einwohnen 7:22. 
yseren, adj. - isern 58: 32. 
yte, pron. it 74 : 23. 


Einige oben nicht aufgenommene Fremdwörter 

(grösstenteils aus E.). 


abstinencie, f. 47 (XLIX). aduleren, v. adulari 63 (LXV). amen A. 110:19 u. s. w. 
bencdiccie. -dictie, f. 21 (IX); H. 39: 17, u. 8. w. 

cantiken, pl. A. 48:6. cerimonie, f. 24 (XIII). elausnle, f. 24 (XIII). collacie 
(-eye), f. A. 70:6, u. s. w. collecte, f. (Gebet) 22 (IX), u. s. w. com- 
memoitti ie, f. 26 (XVII). comnmnie. f. B. 67:10, u. s. w. concluderen, 
v. 64 (LXV II). congregacie, 1*. 13 (IV), u. s. w. continueren, v. 41 
(XLI). conuersercn, v. 6 (I). cuculle, f. knlle 51 (LV). 
decane(n), pl. 29 (XXI). defenderen, v. 65 (LXIX). disciplinc, f. 9 (II). 58 
(LXI1). dispensereil, v. 29 (XXVI). distin(c)tie, f. 46 (XLVIII). aiui- 
deren, v. 27 (XVIII). 

edificeren, v. 6 (I). excommanicacie, f. 31 (XXVI). excommnniceren, v. B. 
81:30, u. s. w. excuseren, v. 64 (LXVI). 


Digitized by i^.ooq le 



i 


124 


glorie, f. B. 3:22; E. 1 (Prol.). glorificeren, v. 53 (LVII). gracie, f. 29 (XX). 
höre, f. A. 44:21, u. 8. w. humilieren, v. 28 (VX11I). 
institueren, v. 23 (XI). 
kalcnde, „der erste“ 45 (XLVI1I). 

leccie, leetie, lexie, f. A. 36:4, 17; 38:14; B. 39: 18, u. s. w. 
malediccie, 1‘. 11 (IV). mediterent, n. 21 (VIII). 
oblacie, f. 56 (MX), ordinacie, 1’. 56 (LX). , 

peticie, f. 54 (LVIII), 56 (LIX). promoueren, v. 58 (LXI1). prosterneren, v. 
55 (LV1II). 

relaxeren, v. 56 (LX). religie, f. (Klosterleben) 59 (LXLII). ressponderen, v. 

23 (XI), 24 (XIII). reuereucie, f. 63 (LXV). 
saluteren, v. 50 (LIII). solneren, v. 24 (XIII). 
tabernacal, -nakel, s. 2, 3, 4 (Prol.). 


Druck von Ernst Fischer, Wolfenbüttel. 


Digitized by C^ooQle 





Digitized by v^-ooQle 



COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARY 

This h<K' ,r i« ^ :,n '" W'*'” , «v? 1 

expr* 


Digitized by v^ooQle 






1'.' n 5 


<\l 

O* 

C>J 

in 

X> 

m 

>*■ 

o 


• m 

psi ro 

m >r 
o* co 


ERITTLE DO NOT. 
FHOTOCOPY ' 


Digitized by v^.ooQle